Thứ Sáu, 17 tháng 1, 2020

Phạm Phú Khải (VOA Blog): Trump muốn thay đổi chế độ tại Iran?

Cảnh sát đối mặt với người biểu tình vụ máy bay dân sự Ukraine bị Iran bắn rơi. Đại Học Amir Kabir, Tehran, 11 tháng Giêng, 2020.

Kể từ cuộc Cách mạng Hồi giáo tại Iran năm 1979, quan hệ giữa Mỹ và Iran phần lớn là thù nghịch [1]. Trước đó Iran dưới thời vua Mohammad Reza Pahlavi là một đối tác cần thiết, và là đồng minh, mà Mỹ tin tưởng và phần nào đó dựa vào để một mặt ngăn chặn ảnh hưởng từ Liên Xô, mặt khác vì quyền lợi về dầu hỏa cũng như về an ninh chung của khu vực. 

Mọi chính quyền Mỹ, kể từ đó đến nay, tất nhiên là muốn chế độ thay đổi (regime change). Tất cả vì quyền lợi của Mỹ và, rộng hơn, của khu vực. Nhưng mỗi chính quyền đều có những chiến lược, chiến thuật hay nói chung là các biện pháp khác nhau. Hơn nữa, muốn là một chuyện, làm được hay không là chuyện khác. 

Chính quyền Obama thì tìm cách kiềm chế Iran, cũng như mong muốn kiểm soát được vũ khí hạt nhân của Iran, bằng cách tiếp cận thay vì cô lập, bằng thỏa ước có tính toán kỹ càng để Iran phải thực hiện thay vì hình phạt/cấm vận, chẳng hạn. Vì suy luận như thế nên nó đã đưa đến sự hình thành Kế hoạch Hành động Toàn diện Chung (Joint Comprehensive Plan of Action/JCPOA) được năm thành viên thường trực của Hội đồng Bảo an Liên Hiệp Quốc cộng với Đức ký kết với Iran năm 2015 [2]. 

Trong khi đó, ngay từ đầu chính quyền Trump đã có quan điểm khác hoàn toàn, và đã quyết định rút khỏi JCPOA ngày 8 tháng 5 năm 2018. Trong bài “Đối đầu với Iran” (Confronting Iran) đăng trên tạp chí Foreign Affairs cuối năm 2018, đương kiêm Ngoại trưởng Hoa Kỳ Michael R. Pompeo đã biện luận rằng chính sách “tạo tối đa áp lực” của Tổng thống Trump sẽ tốt và hiệu quả hơn [3]. Ông Pompeo trình bày nhiều lý do cho chính sách rút ra khỏi thỏa thuận JCPOA, tái áp dụng cấm vận, đe dọa các biện pháp quân sự khả thi, và nỗ lực vạch trần tham nhũng và vi phạm nhân quyền của chế độ này, bởi vì Iran là một nhà nước bất hảo, là một chế độ ngoài vòng pháp luật v.v… 

Trong bài viết này, Ngoại trưởng Pompeo cũng đề cập đến Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (Islamic Revolutionary Guard Corps/IRGC), mà ông biện luận rằng IRGC đã hình thành lực lượng tinh nhuệ Quds được giao nhiệm vụ xuất khẩu cách mạng ra ngoài nước Iran. Ngay từ ban đầu tất cả các trách nhiệm đối nội và đối ngoại của các viên chức trong chế độ Iran, kể cả trách nhiệm đối với người dân của mình, là để hoàn thành cuộc cách mạng này. Và theo Pompeo, thì “Kết quả là, trong bốn thập kỷ qua, chế độ đã gây ra rất nhiều sự hủy hoại và bất ổn, hành vi xấu không kết thúc với JCPOA”. 

Với quan điểm đó, không có gì ngạc nhiên khi chính quyền Trump đã theo dõitừng bước đi của Tướng Qassem Suleimani, người đứng đầu của IRGC Quds Force, và là một trong những nhân vật quyền lực và ảnh hưởng nhất tại Trung Đông [4]. Và khi cơ hội đến, ông Trump đã ra lệnh hạ sát ngay. Iran đã trả đũa bằng các hỏa tiễn tấn công vào các căn cứ quân sự của Mỹ tại Iraq. Cũng may, không có một công dân hay binh lính nào của Mỹ chết. Và chuyến máy bay bị Iran bắn rơi không có một công dân Mỹ nào. Nếu không thì tình thế leo thang sẽ khó tránh khỏi. 

Bắn hỏa tiễn xong thì Ngoại trưởng Iran Javad Zarif khẳng định không muốn leo thang và chiến tranh với Mỹ [5]. 

Liệu Hoa Kỳ có thể tin lời nói của ông Zarif không? 

Thật ra thì cả hai bên đều hoàn toàn không tin tưởng nhau, và những gì được nói công khai, nếu có đúng dữ kiện, thì cũng chỉ là một nửa hay một phần của sự thật. 

Tuy vẫn có nhiều người Iran ủng hộ Mỹ và các văn hóa Tây phương, giới cầm quyền hiện nay vận dụng tôn giáo (nhánh Shiite) và tinh thần dân tộc để duy trì sự thống trị của họ. Chế độ thần quyền của Iran hiện nay nói riêng, và người Iran hiểu biết về lịch sử nói chung, không quên rằng chính Mỹ, và Anh, đặc biệt là CIA của Mỹ, đã nhúng tay vào cuộc đảo chánh Thủ tướng Iran Muhammad Mossadegh năm 1953 [6]. Các tài liệu được giải mật vào năm 2017, tức 64 năm sau, cho biết CIA tìm cách ngăn chặn nó vì tin rằng cuộc đảo chánh sẽ thất bại, nhưng không thành vì nhân viên CIA hàng đầu tại Iran, Kermit Roosevelt, đã không thi hành lệnh đưa ra. Cuộc đảo chánh thành công, nhưng hậu quả của nó để lại là khủng khiếp: tinh thần bài Tây phương đã gia tăng từ đó; cuộc Cách mạng Hồi Giáo Iran năm 1979; và vụ khủng hoảng con tin người Mỹ ở Iran vào thời điểm đó. Chế độ thần quyền Iran không những hoàn toàn bài Mỹ, mà còn trở thành một chế độ hung bạo và vi phạm nhân quyền trầm trọng nhất hiện nay. Cuối tháng 11 năm vừa qua, họ đã thẳng tay đàn áp mọi cuộc biểu tình trên toàn Iran và đã giết chết hơn 180 người dân, mà con số thật có thể cao hơn [7]. 

Hoa Kỳ, nhất là chính quyền Trump hiện nay, tất nhiên không tin rằng Iran sẽ ngừng ở đó, như ông Zarif tuyên bố. Theo chuyên gia Kelly Magsamen, sự khủng hoảng sẽ không chấm dứt ở đây [8]. Các hành động trả đũa của Iran sẽ đến qua thời gian, bằng những cách bình thường không tiên liệu được, và nó sẽ không giới hạn ở Iraq hay tại Trung Đông. Magsamen cho rằng chính quyền Trump cần chuẩn bị cho các tình huống bất ngờ: sẽ có các cuộc tấn công mạng; khủng bố nước ngoài và trên đất Mỹ; các nỗ lực ám sát các quan chức Hoa Kỳ và nhiều cuộc tấn công vào các mỏ dầu của Saudi Arabia; và sẽ có những bước tiến khiêu khích hơn để thi hành chương trình vũ khí hạt nhân. Magsamen, và nhiều chuyên gia về Trung Đông khác, đều biết không có một chính sách hay một sự chọn lựa tối hảo nào đối với Iran (no good options). Leo thang xung đột, hay xuống thang, đều có thể bị cả hai bên hiểu lầm hay tính lầm, vì hiện nay không có kênh ngoại giao nào giữa hai chính quyền. Trong khi đó Thủ tướng Iraq Adel Abdul Mahdi đã yêu cầu Mỹ bắt đầu chuẩn bị để rút quân khỏi Iraq [9]. Và Hạ viện Hoa Kỳ đã thông qua nghị quyết đòi hỏi TT Trump phải được Quốc hội phê chuẩn trước khi xúc tiến bất cứ hành động quân sự nào chống lại Iran [10]. 

Chuyên gia Daniel Byman thuộc viện nghiên cứu Brookings cũng có những nhận định tương tự như Magsamen trong bài “Nước đi kế tiếp của Iran” (Iran’s next move) [11]. 

Tóm lại, những chính sách của ông Trump đối với Iran đang có nhiều cản trở và hạn chế hơn những gì ông Trump mong muốn thực hiện. Lý do là vì mặc dầu ông Trump và ông Pompeo khẳng định Hoa Kỳ không muốn chiến tranh hay thay đổi chế độ tại Iran, mà chỉ muốn Iran hành xử như một quốc gia bình thường, những hành động và chính sách Trump tạo “áp lực tối đa” được Iran xem là như thế và Iran đã “phản kháng tối đa” trong những năm qua [12]. Khi bị dồn tới chân tường thì chế độ nào cũng tìm cách phản ứng để tồn tại, ngoại trừ không còn sự chọn lựa nào khác. Trong khi đó thì Iran còn nhiều lựa chọn và chưa bị dồn đến thế chân tường. 

Nếu chính quyền Trump thật sự không muốn thay đổi chế độ thì phải có một kênh ngoại giao để đối thoại, thay vì chỉ dựa hoàn toàn vào đe dọa và cưỡng bách. Còn nếu muốn thay đổi chế độ thì ông Trump phải sẵn sàng leo thang, kể cả chiến tranh, nếu các áp lực tối đa không hiệu quả. Mà như thế thì Hoa Kỳ sẽ sa lầy thêm một cuộc chiến khác tại Trung Đông, điều mà không ai muốn, kể cả ông Trump. 

Đó là lý do mà hầu hết các chuyên gia về Trung Đông cho rằng các chiến lược đối phó với Iran cần liền lạc, nhất quán và cần có kênh ngoại giao để có thể đạt được các mục tiêu bền vững đối với Iran và Trung Đông hiện nay. 

Tài liệu tham khảo: 

1. Monique Ross and Annabelle Quince, “Why America and Iran hate each other”, ABC News, ABC Radio National, 4 January 2020. 

2. Colin H. Kahl, “Pompeo’s Dangerous Delusions”, Foreign Affairs, 24 October 2018. 

3. Michael R. Pompeo, “Confronting Iran”, Foreign Affairs, November/December 2018, Volume 97, Number 6. 

4. Maysam Behravesh, “Soleimani Was More Valuable in Politics Than in War”, Foreign Affairs, 8 January 2020; “Mật báo viên từ Iraq, Syria giúp Mỹ hạ sát Tướng Iran”, Reuters, VOA Tiếng Việt, 10 tháng 1 năm 2020. 

6. “Iran launches missile attacks against US forces inside Iraq”, ABC News, 9 January 2020; “Iran ‘Concludes’ Attacks, Foreign Minister Says”, The New York Times, 8 January 2020. 

7. Bethany Allen-Ebrahimian, “64 Years Later, CIA Finally Releases Details of Iranian Coup”, Foreign Policy, 20 June 2017. 

8. Kelly Magsamen, “How to Avoid Another War in the Middle East”, Foreign Affairs, 4 January 2020. 


10. Maanvi Singh and Joanna Walters, “Congress to vote on curbing president's war powers – as it happened”, The Guardian, 9 January 2020; Amanda Macias and Jacob Pramuk, “House passes resolution to limit Trump’s war powers against Iran”, CNBC, 9 January 2020. 

11. Daniel L. Byman, “Iran’s next move”, Brokkings, 10 January 2020. 

12. Michael Makovsky and Jonathan Ruhe, “The right strategy for Iran isn’t regime change. It’s regime collapse”, The Washington Post, 9 January 2020; Amanda Macias and Kevin Breuninger, “Trump says US does not seek war or regime change in Iran, but is still ready to act if ‘necessary’”, CNBC, 3 January 2020; Barbara Slavin, “US policy hinders positive ‘regime change’ in Iran”, Atlantic Council, 9 December 2019.

Không có nhận xét nào:

Đăng nhận xét