Chủ Nhật, 24 tháng 11, 2019

Phạm Xuân Đài: Đến Với Nước Nga (Kỳ 2)

Qua một đêm hoàn toàn không ngủ được vì thay đổi giờ, tôi bắt đầu ngày đầu tiên trên đất Nga, trái với điều lo của tôi, vẫn khỏe khoắn tỉnh táo như thường. Cái thân thể rất dễ mỏi mệt của tôi ở Hoa Kỳ khi sang đây dường như được tiếp một sức lực mới, từ thiên nhiên, từ khí hậu hay từ niềm hưng phấn được đến vùng đất ao ước bây lâu nay? Tôi nghĩ ngoài lý do tâm lý, có thể từ trường ở một đất hoàn toàn xa và lạ có ảnh hưởng lên sức khỏe của tôi. Trong khi chờ đợi anh Cần đến để hướng dẫn chương trình ngày hôm ấy, chúng tôi đi ăn sáng, ngay trong khách sạn. Phòng ăn điểm tâm không phải là nhà hàng chúng tôi ăn đêm hôm trước, đó là một phòng ăn nhỏ, kê chừng dăm bảy chiếc bàn phủ khăn cắm hoa rất lịch sự, nằm ở một tầng lầu khác. Tôi thấy đây là một ý rất hay của người thiết kế, khi tạo ra nơi ăn điểm tâm một khung cảnh khác hẳn vẻ uy nghi bề thế của nơi dọn các bữa chính: Phòng điểm tâm của một khách sạn nên là một nơi nhỏ nhắn thân mật, đượm đầy hương thơm của cà phê mới pha, nơi người phục vụ đến với khách trong cung cách của một người trong gia đình, săn sóc hỏi han khách về giấc ngủ đêm qua nơi một phòng ngủ lạ, và đề nghị vài món ăn sáng hợp với khẩu vị... Chúng tôi ăn bánh kẹp nóng, uống một tách cà phê khá ngon, nhìn ra bầu trời đang vần vũ mây hứa hẹn một ngày không mấy tươi sáng.

Nơi khách sạn tọa lạc không phải là nơi thị tứ, bây giờ trong buổi sáng trên cao nhìn xuống tôi mới nhận ra nó nằm giữa một... rừng cây. Bốn phía là cây xanh um kéo dài bất tận, thỉnh thoảng giữa cây ẩn hiện một tòa nhà, một building nhiều tầng nhưng những công trình xây cất ấy ẩn vào màu xanh của thiên nhiên chứ không ngạo nghễ chế ngự thiên nhiên. Nói Mạc Tư Khoa có nhiều công viên lớn trong thành phố là không đúng. Không phải thế, đó là một ý niệm khác, ở đây là: phần lớn thành phố tá túc trong một khu rừng, và chịu chi phối bởi những quy luật của tự nhiên, chứ không phải ngược lại. Rừng đây là rừng thật với sự phát triển hoang dã của nó, chứ không phải công viên mà trước đây ở Việt Nam Thế Lữ đã mượn lời con hổ mô tả rằng:

Những cảnh sửa sang tầm thường giả dối
Hoa chăm, cỏ xén, lối phẳng cây trồng
Giải nước đen giả suối chẳng thông giòng
Len dưới nách những mô gò thấp kém

Đất đai Nga mênh mông, ngay trong một đô thị lớn như Mạc Tư Khoa người ta vẫn thấy chưa việc gì phải lo lắng về các khoảng không gian. Trước đây người ta đã cho rằng nước Nga có bốn đại tướng khiến nước ngoài không xâm chiếm được, là sự Mênh mông, Mùa đông, Tuyết, và sự Lạnh giá, thì bốn đại tướng thiên nhiên ấy ngày nay vẫn còn nguyên đấy. Sự mênh mông là cái có thể bớt đi do sự phát triển của dân số và kỹ nghệ, ít nhất đối với các đô thị, nhưng ngay với Mạc Tư Khoa, các yếu tố nhân văn ấy xem ra chưa thấm vào đâu. Đất đai còn thừa thãi, người và cây ở chung. Công sở, trường học, vô số các cư xá dân chúng đêu nằm ẩn giữa những vạt rừng bạch dương thân thẳng cao vút đủ sức che lấp cả chiều cao của một cái building mười mấy tầng. Từ mặt sau của khách sạn, chúng tôi thấy trường đại học tổng hợp Mạc Tư Khoa với những tháp nhọn vươn lên khỏi tầng cây có vẻ huyền hoặc như hình ảnh thần thoại của lâu đài nằm giữa rừng.

Buổi sáng mưa, anh Cần đến, chúng tôi hoạch định chương trình hôm đó, gồm đến thăm Niệm Phật Đường của hội Phật giáo Thảo Đường, đến thăm nhà anh Cần, rồi thực hiện ngay một việc “hệ trọng,” là ra ga mua vé tàu lửa để đi St Petersburg ngay khuya ngày hôm nay.

Anh Cần không có xe hơi, mọi việc di chuyển của anh đều dựa vào xe buýt và xe điện ngầm. Như các nước Âu châu khác, hệ thống chuyên chở công cộng của Nga khá tốt. Các nước Tây Âu phải hoàn thiện hệ thống chuyên chở công cộng vì đất đai hẹp, không thể phát triển đủ đường sá để thỏa mãn nhu cầu đi xe hơi của tư nhân. Một nước như Pháp, các hãng xe sản xuất nhiều, còn nhập cảng thêm xe ngoại quốc, nhưng hình như người ta vẫn muốn hạn chế số xe hơi tư nhân lưu thông. Tình trạng không khí ô nhiễm cũng đã nặng nề lắm cho vùng đất có kỹ nghệ phát triển sớm nhất thế giới, từ cái thời mà nhiều vùng khác trên trái đất chưa biết đến “nhà máy” là cái gì, hoặc chỉ mới có thưa thớt, thì tại Tây Âu, các ống khói khổng lồ đã ào ạt tuôn chất độc lên trời rồi. Bây giờ người ta muốn hạn chế những ống khói tí hon mỗi ngày tiếp tục phun khói xăng bị đốt trên khắp các nẻo đường đất nước, nên chủ trương bớt số xe lưu thông chừng nào hay chừng nấy. Tại Pháp, muốn thi lấy bằng lái xe phải tốn ít nhất 1500 đô la, trong khi ở Mỹ lệ phí chỉ mấy chục bạc, điều đó cho thấy khuynh hướng khuyến khích hay không khuyến khích cá nhân tự cầm lái lấy một chiếc xe hơi. Tại Tây Âu lấy bằng lái tốn kém như thế, đường sá lại chật hẹp hay bị kẹt xe, chỗ đậu xe thì quá khó khăn, trong khi xe buýt và xe điện ngầm vừa nhanh, vừa đúng giờ vừa rẻ và ở đâu cũng có, thế thì tội gì không dùng phương tiện công cộng! Nhưng ở nước Nga trước đây tuyệt đại đa số dân chúng phải dùng phương tiện di chuyển công cộng vì không dùng nó thì chẳng biết dùng món gì khác.

Về giao thông, nước Nga có một thuận lợi giống như Mỹ là đất đai rộng, tiềm năng làm đường sá, chỗ đậu xe rất nhiều, nhưng lại khác Mỹ ở chỗ bảy chục năm qua theo chế độ xã hội, kinh tế không phát triển, chỉ loay hoay thỏa mãn những nhu cầu căn bản của dân chúng đã thấy đuối hơi. Một sản phẩm thông thường cho việc di chuyển là chiếc xe hơi mà đã được coi là một cái gì quá sức quan trọng, tư nhân muốn sở hữu một chiếc xe phải chờ mất mười năm, thì các tiêu chuẩn căn bản để người dân được sống một đời sống thoải mái bình thường có lẽ không bao giờ đạt được trong xã hội đó. Nga đã thế, nói gì đến Việt Nam miền bắc xã hội chủ nghĩa! Nhớ vào khoảng năm 1980, trong trại Thanh Cẩm (thuộc tỉnh Thanh Hóa), chúng tôi được lệnh liệt kê những “nghề tay trái” mà chúng tôi biết (ngoài “nghề tay phải” là tay sai Mỹ ngụy). Độ nửa tháng sau khi nộp tờ khai, chúng tôi được tập họp để nghe nhận xét của cán bộ trại: “Anh nào cũng khai biết chụp ảnh và lái xe, đúng là tụi Mỹ nó đào tạo các anh để làm gián điệp. Không làm gián điệp thì biết những món ấy để làm gì?” Lúc nghe câu ấy, tôi cảm thấy lạnh cả sống lưng, vì không ngờ ở miền Bắc chế độ gọi là “xã hội” đã kéo đất nước và con người thụt lùi xa đến thế, và ngay cả trong giờ phút đang viết những dòng này, tôi vẫn còn liên hệ tình trạng xã hội đó với vị trí nghèo khổ mà Việt Nam hiện được xếp hạng trên thế giới.

Nhưng hãy trở về với ngày đầu tiên của chúng tôi trên đất Nga. Từ khách sạn, chúng tôi che dù lội mưa đi bộ cùng anh Cần sang khu phố bên kia đường để đổi tiền. Ở Mạc Tư Khoa, chắc mới bắt chước theo kiểu Tây Âu, có nhiều điểm đổi tiền ngoài các ngân hàng, nằm lẫn trong những khu buôn bán, rất tiện cho du khách. Đó không phải là chỗ đổi tiền tư nhân, mà như là đại lý cho các ngân hàng, giá thị trường tiền bạc được niêm yết rõ ràng, khách phải trình thông hành, và muốn đổi bao nhiêu cũng được.

Từ mái hiên của tiệm đổi tiền nhìn ra màn mưa nhỏ phơi phới, tự nhiên tôi có cảm tưởng đây là một cảnh mình đã trải qua, lâu rồi. Một khu phố lạ đìu hiu dưới trời mưa, đã bao nhiêu lần trong đời một người đã gặp? Ở đâu nhỉ, phải chăng tôi đã đứng dưới một mái hiên như thế này một ngày mưa dầm ở Huế khi còn ở tuổi học trò, hay trong cơn mưa rào rạt tại một tỉnh miền Tây, Cần Thơ hay Châu Đốc, và chắc chắn nhiều lần trước cửa cà phê Tùng ở Đà Lạt nhìn mưa bay mé đồi bên kia, và gần hơn cả, cách đây ba năm lần đầu tiên đến với vỉa hè mưa Paris mà nhớ tới Sài Gòn... Hình như bất cứ hè phố nào trên trái đất này dưới mưa cũng có thể thành một loại phố cũ hè xưa, gợi những hình bóng nào đã xa trong lòng một kẻ “lữ thứ.” Phố xá có thể khác nhau, địa điểm có thể cách xa nhau vạn dặm, nhưng màn mưa có khả năng xóa nhòa mọi ranh giới để chỉ còn giữ trong lòng ta một cảm tưởng chung rất cổ điển, một “nẻo quê chung” như câu thơ Huy Cận

Tâm tình một nẻo quê chung
Người về cố quận muôn trùng ta đi.

Bên kia đường là khách sạn của bộ Quốc phòng nằm sâu vào trong, khuất sau rừng cây cao. Khu phố mà tôi đang đứng cũng không phải là nơi thị tứ, dù là ở giữa Moscow nó cũng lẻ loi như nơi tỉnh nhỏ. Một tiệm đổi tiền, một nhà thuốc, đôi ba chỗ bán tạp hóa, và đặc biệt trên mảnh đất trống trước dãy nhà, có mấy người bày bán một ít rau cải và trái cây có lẽ hái từ vườn nhà. Họ là những người đàn ông đàn bà đã có tuổi, đứng co ro trong tấm áo mưa, nét mặt thản nhiên chờ người hỏi mua như đây là một công việc tuy bất đắc dĩ nhưng cũng không phải là xa lạ đối với họ. Một thời trong chế độ trước loại công việc này từng được gọi là “kinh tế cá thể,” có khi bị cấm đoán khinh miệt, có khi được nới lỏng cho làm, và bây giờ thì họ hoàn toàn có quyền làm để đắp đổi cho nền kinh tế gia đình yếu kém trong thời kỳ “quá độ ngược vào chủ nghĩa tư bản” như hiện nay. Đất đai Nga còn quá rộng mà cứ phải khổ sở vì thiếu những sản phẩm do đất đai cống hiến cho con người thì cũng là điều lạ, chỉ có thể giải thích bằng cái chủ nghĩa xã hội ưu việt một thời của họ thôi.

Một số người Nga đi qua khu phố tôi đang đứng, có thể họ trên đường đi làm, hoặc ghé mua vài thứ lặt vặt. Tôi ngạc nhiên về phong cách của họ: ngoại hình cao lớn, đi đứng chững chạc, trang điểm kỹ lưỡng và ăn mặc chải chuốt, đầy vẻ trâm anh thế phiệt. Liên hệ những con người mình mới lần đầu thấy trước mắt với cái thế giới tinh thần và tư tưởng mà người Nga đã hiến cho thế giới qua văn học, đồng thời không quên là họ thuộc vào một trong những cường quốc hàng đầu của thế giới, tôi không khỏi nhủ thầm trong bụng, ngay dưới cái hiên mưa ấy: “Đây quả là một dân tộc rất có phẩm cách.”

Dostoievski trong thế kỷ 19 đã tiên đoán nước Nga sẽ không tránh được một cuộc cách mạng. Trực giác của những nghệ sĩ lớn tiên cảm được những gì sẽ đến với dân tộc mình là điều vẫn xảy ra, nhất là khi họ cảm nhận được các mâu thuẫn lớn trong xã hội trước mắt. Và quả nhiên người Nga đã đủ sức để tạo nên một cuộc cách mạng, không những chỉ cho dân tộc Nga, mà còn cho cả thế giới nữa. Không có một tâm hồn lớn lao với một nét lãng mạn cũng rất lớn lao thì không thể làm nổi việc như thế. Nhưng người Nga cũng rất vĩ đại khi nhận ra mình đã lao vào một công cuộc sai lầm, sai lầm kinh khủng cho chính mình và cho nhân loại, thì cũng tự tay mình chứ không ai khác, làm một hành động nhanh chóng và dứt khoát để sửa chữa lại, dù cho cái sai lầm đã hằn quá sâu trên đất nước này đến độ giống như những vết tích hóa thạch trong các tầng địa chất. Nhưng không sao, không có lầm lẫn nào mà không chữa được, và con người kế tiếp nhau sống trên mặt địa cầu không bao giờ xơ cứng đến hóa đá. Nhất là đối với một dân tộc đầy tiềm năng và đầy cảm hứng như dân tộc Nga.

(Còn tiếp)

Không có nhận xét nào:

Đăng nhận xét