Thứ Bảy, 12 tháng 10, 2019

Thụy Khuê: Nói Chuyện với Tạ Trọng Hiệp - Phan Khôi, người xa lạ

Thụy Khuê: Hợp Lưu có ý định ra một số báo chủ đề Phan Khôi. Người đầu tiên Hợp Lưu cần hỏi ở hải ngoại là anh, bởi vì anh giữ tương đối đầy đủ tài liệu về Phan Khôi và anh cũng đã đọc, đã suy nghĩ nhiều về Phan Khôi. Việc đầu tiên khi nhắc đến Phan Khôi, theo ý anh, là việc gì?

Tạ Trọng Hiệp: Xin cảm ơn Thụy Khuê đã nghĩ đến tôi. Thật ra những gì Thụy Khuê vừa nói là do tình cảm quen biết nhau trong văn hóa cho nên Thụy Khuê khen thế thôi, chứ tôi thấy không đúng đâu. Nếu có ai am tường về Phan Khôi thì chắc không phải là tôi. Nếu tôi có chú ý đến Phan Khôi là vì cố gắng cá nhân, bên cạnh công việc chính là nghiên cứu Hán Nôm cổ. Theo tổ chức trong sở tôi thì không có chỗ cho sự nghiên cứu Phan Khôi. Và tôi xin tiếp tục cải chính, tôi nghĩ là trong nước hình như còn có người biết hơn chúng ta nhiều lắm về thân thế và sự nghiệp Phan Khôi. Rất tiếc vì ở xa nên không liên lạc được. Tôi đã nghĩ đến một người, người này -ông Nguyễn Văn Xuân- là nhà văn kỳ cựu ở Quảng Nam, Đà Nẵng. Ông đã bước vào làng văn từ những năm đầu của chiến tranh thế giới thứ hai. Ông viết cả truyện ngắn và biên khảo về văn học và môi trường văn học ở miền Trung và miền Nam. Đặc biệt cuốn sách Khi Những Lưu Dân Trở Lại đã khiến tôi chú ý rất sớm về ông Nguyễn Văn Xuân. Và ông ấy lại sinh hoạt ở một vùng không xa lắm, vùng quê hương đã sản xuất ra những người như cụ Phan Chu Trinh hay là gia đình cụ Phan Khôi. Tôi đọc thêm cuốn Phong Trào Duy Tân của ông Nguyễn Văn Xuân, đó mới chỉ là tập đầu của một bộ ba quyển. Cho nên tôi vẫn hy vọng phập phồng rằng trong tập 2 và tập 3, có khi ông nói đến hiện tượng Phan Khôi chăng? Một hiện tượng rất lớn đối với địa phương ấy.
Bây gìờ trở lại vào đề. Ngày hôm nay tôi xin được nói một hai ý kiến vụn vặt về Phan Khôi. Nếu tôi có can đảm viết, có thì giờ, và tôi không đau ốm quá, thì tôi sẽ viết về Phan Khôi, và sẽ đặt nhan đề là Phan Khôi: Người Xa Lạ.

TK: Tại sao anh lại chọn nhan đề như vậy?

TTH: Đây là một nhận định rất bình thường. Nếu Thụy Khuê có dịp phỏng vấn thanh niên trong và ngoài nước, những người chưa đến tuổi 40, 45, thì tôi sợ là sẽ đi đến một kết quả rất buồn là người ta không biết tên Phan Khôi là ai, chứ đừng nói đến chuyện đánh giá Phan Khôi cao hay thấp, khen hay chê, chửi hay bênh. Mà như vậy là một tình hình đã kéo dài nhiều năm rồi.

Thời còn sống thì Phan Khôi, ngày xưa là người hay đấm đá, hay cãi. Đúng là Quảng Nam hay cãi. Cho nên ông ấy cũng gặp một số khó khăn với một số bạn làng văn. Tôi nhớ khoảng năm 39 có một bài của Tản Đà với nhan đề rất Tây là Bài Trừ Nạn Phan Khôi ở trong làng báo trong Nam. Vậy từ xưa đã có người đánh Phan Khôi rồi.

Nhưng cá nhân đánh như thế thì không thấm vào đâu vì Phan Khôi có sức chịu đựng và đối đáp. Nhưng điều mà ngày nay, tôi gọi Phan Khôi là người xa lạ, là vì từ những năm 56, 57 trở đi, qua hiện tượng đấu tranh của nhóm Nhân Văn Giai Phẩm, thì sau đó có một cuộc đàn áp ghê gớm của nhà cầm quyền Hà Nội. Và từ đó đến nay, đã có rất nhiều thay đổi về tình hình trong nước, trên thế giới. Có những giai đoạn cởi trói, đổi mới. Rồi cũng có rất nhiều bài nghiên cứu, và sách nghiên cứu về văn học Việt Nam thế kỷ XX, và cả những năm gần đây nữa, như là giai đoạn Thơ mới, giai đoạn Tiểu thuyết lãng mạn Tự Lực Văn Đoàn v.v...

Vậy gần đây, đã gần như không còn chỉ thị cấm kỵ gì nữa. Nhưng hình như với riêng một số người -chứ không phải toàn bộ- cứng đầu nhất trong Nhân Văn Giai Phẩm, trong đó có Phan Khôi, thì những cấm kỵ ấy vẫn còn, còn dưới nhiều hình thức lắm.

Thứ nhất là không nói đến Phan Khôi. Không nói đến Phan Khôi, làm như là không có hiện tượng Phan Khôi. Phan Khôi không xuất hiện ở trên trái đất này.

Nhưng tìm nhiều thì thấy có một vài trường hợp không thể tránh khỏi, nên miễn cưỡng, họ phải làm ra một tiểu sử về Phan Khôi. Trong một cuốn sách, cũng lâu lắm rồi, ra từ năm 72, tập 2 của bộ Lược Truyện Các Tác Gia Việt Nam, thì ở mục số 50, có một trang rưỡi dành cho Phan Khôi . Nội dung bài viết và phong cách câu văn làm ta sống lại những năm chung quanh vụ đàn áp Nhân Văn Giai Phẩm, mà đỉnh cao là về sau, xuất hiện dưới hình thức một cuốn gọi là Bọn Nhân Văn Giai Phẩm trước tòa án dư luận, in năm 1959.

Người nào có cuốn ấy thì thấy trong đó có ba, bốn bài gì đó, tập trung nện cụ Phan Khôi bằng đủ mọi cách, bằng những bịa đặt rất là bẩn thỉu, để chứng minh rằng ngay từ khi còn thiếu niên, Phan Khôi đã là người không ra gì. Và người viết không phải là người lơ tơ mơ đâu, đây là những người nổi tiếng có cá tính bướng bỉnh và có tinh thần phê phán rất ghê gớm như Nguyễn Công Hoan. Nếu tôi là con cháu Nguyễn Công Hoan, thì có lẽ lúc này tôi sẽ tìm những nơi nào có cuốn sách đó, đốt đi, để xóa một giai đoạn không tốt cho Nguyễn Công Hoan.

Còn riêng cá nhân tôi, Tạ Trọng Hiệp, thì tôi lại chủ trương ngược lại: Nhân dịp ta ra 1 hay 2 đặc san về Phan Khôi, thì cũng nên in lại vài bài, kiểu bài của Nguyễn Công Hoan hay là của một vài người khác đã viết về Phan Khôi, để ta nhớ lại, nhất là để giáo dục thanh niên ngày hôm nay, là đã có những thời gian mà trình độ văn hóa và đạo đức trong nước nó sa đọa đến một cái mức thấp mà không ai có thể ngờ được. Đây có tính cách giáo dục, mở đường cho tương lai.

Ngày hôm nay thì những cấm kỵ, phần lớn đã được bỏ rồi. Nhưng mà người ta vừa bỏ cấm kỵ, vừa muốn cho chúng mình nghĩ rằng trong quá khứ có một vài sự hiểu lầm chứ chẳng bao giờ sa đọa đến nỗi bẩn thỉu như thế.

Đấy là một chuyện nó cắt nghĩa tại sao tôi muốn gọi cụ Phan Khôi là người xa lạ.

À có cuốn sách duy nhất, là Từ Điển Nhân Vật Lịch Sử Việt Nam của hai ông Nguyễn Q. Thắng và Nguyễn Bá Thế, tôi có bản in năm 1991, có hai trang tương đối khách quan, không chửi rủa, không lên án cụ Phan Khôi, mà có nhắc rõ một số giai đoạn trong đời cụ, đã hoạt động hồi đầu bị bắt mấy năm trong nhà lao vì có dính đến hai vụ: Vụ dẹp Đông Kinh Nghĩa Thục, vụ chống sưu thuế ở miền Trung. Và cho biết tên một số báo mà Phan Khôi đã hợp tác để kiếm ăn, đồng thời xác định chỗ đứng của mình trong làng văn.

Ngoài cuốn của Nguyễn Q. Thắng và Nguyễn Bá Thế, thì không tìm thấy ở đâu khác, trừ cái bài rất đáng tiếc ở tập 2, Lược Truyện Các Tác Gia Việt Nam.

Tôi tiếp tục cái ý Phan Khôi, người xa lạ là người ta hình như cố tình xóa dấu vết về Phan Khôi. Tôi cho một bằng chứng rất gần đây, là Phan Khôi, trong những năm 30, có một số bài tranh biện với cụ Trần Trọng Kim, sau khi cuốn Nho Giáo tập I, tập II của cụ Kim được in ra. Những bài của cụ Kim đáp lại Phan Khôi được nhà xuất bản Tân Việt, khi in cuốn Nho Giáo lần thứ 3, cho vào phần Phụ lục. Cụ Kim là người có nhã độ của một người thời còn đạo đức ở Việt Nam. Mỗi lần cụ nói rõ là cụ đáp lại ai -tức là đáp lại Phan Khôi, bài gì của Phan Khôi- và đăng trong báo nào. Qua đó, người ta có thể nghĩ rằng: A! Hồi đó, có một người có trình độ kha khá, tương đương với cụ Trần Trọng Kim, để có thể đáp đi đáp lại, và cụ Kim đã thấy cần phải thanh minh, biện đi biện lại. Có một số đoạn thì cụ Kim nói: à tôi hiểu sai! Ông Phan Khôi ông ấy chỉnh đúng! Còn nhiều chỗ khác thì cụ Kim nói: Không! Ông Phan Khôi ông không hiểu tôi vì ông ấy quá tả, tôi thì tôi theo phe hữu; tôi chấp nhận tôi theo phe hữu, tôi không chống Tống Nho v.v... Qua cái phụ lục đó, người ta cũng có thể tò mò hỏi: ờ, Phan Khôi là ai nhỉ? Mình thử tìm đọc xem sao? Bây giờ, muốn xóa dấu vết Phan Khôi cho tốt, thà là ta bỏ phắt cái phụ lục đi. Và quả nhiên, năm 1991, khi tái bản Nho Giáo ở Sài Gòn, người ta bỏ hẳn phần phụ lục ấy. Ta có thể đọc hết cuốn Nho Giáo mà vẫn không biết là Phan Khôi đã giới thiệu, đã có công rất lớn để giúp cho cuốn Nho Giáo của Trần Trọng Kim được giới có học, tạm gọi là trí thức hồi đó, tìm đọc. Và nhờ những biện luận của Phan Khôi mà có một số điểm sai lầm trong Nho Giáo được sửa lại. Như vậy là riêng về một tác phẩm mà Phan Khôi có công, và cái công đó đã hoàn toàn bị xóa bỏ, khi người ta tước cái phần phụ lục ấy đi.

TK: Ngoài những vụ việc -cố tình xóa- ấy, còn có vụ việc nào khác nữa không anh?

TTH: Còn một điểm khác nữa, tôi xin lỗi, hơi sa đà vào cá nhân. Nhưng tôi không quen ông này. Tôi không có cái gì để trả thù cá nhân cả. Tôi muốn nói đến một nhân vật -bây giờ cũng chết rồi- mà hình như ai có học, có yêu văn chương trong nước đều biết cả. Tôi có nghe nói là cả tác giả mới xuất hiện vài năm nay, và đang được nhiều người tôn sùng lắm, là cô Phạm Thị Hoài, cô Phạm Thị Hoài cũng đánh giá rất cao ông Vũ Ngọc Phan, tác giả bất hủ của bộ Nhà Văn Hiện Đại, mà tôi cũng như mọi người, mang ơn rất nhiều trong thời còn trẻ. Không may là ông Vũ Ngọc Phan được trời cho sống khá thọ. Những năm cuối đời, có đủ thì giờ, ông viết hồi ký rất tường tận. Đặc biệt ông dành riêng gần 100 trang để tả lại cái buổi ban đầu lưu luyến ấy, ông được gặp người yêu của ông và sau ông cưới làm vợ. Đó là cô Hằng Phương, người có quan hệ gia đình với Phan Khôi!

Tại sao tôi nhớ đến Vũ Ngọc Phan khi nói về Phan Khôi? Tôi muốn đưa ra một minh họa, đố ai chối cãi, rằng người ta cố ý, hay là quá sợ, người ta không dám nói đến Phan Khôi:

Ông Vũ Ngọc Phan, nhà anh hùng văn hóa này, ông anh hùng đến nỗi kể về cô gái đẹp như tiên, ông tả Hằng Phương tóc dài mượt. Cái gì cũng đẹp cả. Thế thì bố cô Hằng Phương là ai? Đọc hết cả tập hồi ký của Vũ Ngọc Phan nhan đề là Những Năm Tháng Ấy, ra năm 87 ở trong nước, cả thẩy 423 trang của nhà xuất bản Văn Học, thì ông bố có công đẻ ra nàng tiên ấy, độc giả nào mở cuốn sách ra đọc từ đầu đến cuối, vẫn không biết ông ấy tên là gì!

Ông bố của Hằng Phương là nhà văn Sở Cuồng, tên thật là Lê Dư.

Lê Dư, hồi trẻ, có một giai đoạn bồng bột, nghe theo tiếng gọi của nhiệt huyết yêu nước, xuất ngoại Đông du. Có sang Tầu, sang Nhật. Về sau ông ấy học khá giỏi tiếng Nhật. Nhưng sau một thời gian -mà tôi chưa nghiên cứu rõ, tôi chưa biết là bao lâu- ông ấy trôi giạt ở Thượng Hải. Vì đói quá, ông chuồn về Việt Nam. Và lại gặp lúc mật thám Pháp đang tìm cách dụ những người trí thức chống đối, về làm việc với nó, vì nó đang muốn mở ra một lối thoát cho trí thức nho học duy tân: Các anh đi con đường chống chúng tôi thì chết; nhưng nếu các anh đừng chống chúng tôi, mà lại có một hoạt động văn hóa, có lợi cho cả các anh lẫn chúng tôi, thì các anh sống được. Tức là bằng sự mở tờ Nam Phong. Một người có tư tưởng ôn hòa như Phạm Quỳnh đứng chủ trương.

Cụ Lê Dư về được bổ nhiệm làm chủ bút, giữ phần Hán văn của Nam Phong. Thì chỉ vì những năm đó mà về sau Lê Dư bị mang một nhãn hiệu -sau khi Cộng Sản lên cầm quyền- gần như là một người phản cách mạng.

Cho nên Lê Dư cũng bị một số phận -tuy không nặng bằng Phan Khôi, nhưng cũng gần như thế- là trong bộ sách quý báu mà tôi hay dùng, Lược Truyện Các Tác Gia Việt Nam, tập 2, ở mục số 19 , có một tiểu sử Lê Dư, mà người cán bộ viết sách đó, lúc đó đang sống ở Hà Nội, có con gái cụ Lê Dư là bà Hằng Phương, con rể cụ Lê Dư là ông Vũ Ngọc Phan, con gái út cụ Lê Dư là vợ tướng Nguyễn Sơn, còn đang sống lúc bấy giờ ở giữa Hà Nội, mà họ dám viết tiểu sử Lê Dư bằng hai câu đầu như thế này: Không biết năm sinh và năm mất ở đâu. Lúc đó, cụ Lê Dư đang sống phây phây ở giữa Hà Nội. Ngày nay, tôi rất tò mò muốn biết là cụ mất năm nào ở Hà Nội.

Có thể với người không để ý đến văn học sử, không để ý đến những chi tiết chính xác như tôi, cho là tôi bới lông tìm vết. Tôi thì tôi cho rằng, trong văn học sử, không có chi tiết gì là không quan trọng hết cả. Viết về tiểu sử của ai, trước hết là phải xác định được năm sinh, tháng đẻ của người ta, rồi thứ hai nữa là phải nói rõ tên tuổi bố mẹ; gốc gác từ đâu ra; lò nào đào tạo nên. Rồi sau đó mới nói đến sự nghiệp văn chương.

Còn về cụ Lê Dư, đã không có năm sinh, năm mất, đó là một điều sơ sót. Thứ đến là cụ sinh ra được ba cô con gái tuyệt vời kia, thì cụ đã phải lấy vợ, và ai là bà vợ có công đẻ ra ba cô con gái ấy, cô đầu lấy Vũ Ngọc Phan, cô thứ hai lấy Hoàng Văn Chí mà người Việt ở bên Mỹ nhiều người biết, hai vợ chồng chết già ở bên Mỹ cách đây 4 năm gì đó (tôi sẽ trở lại với Hoàng Văn Chí), và cô út, lấy ông Nguyễn Sơn, là đại tướng đã có công lớn với văn hóa Việt Nam ở Thanh Hóa những năm 47-49. Cuối 49 thì quân đội Mao Trạch Đông liên lạc được với Việt Minh, và cách mạng Việt Nam không kham nổi ông Nguyễn Sơn, trả lại cho Mao Trạch Đông, nói: Thôi ông đem nó về Tầu đi, chúng tôi không có chỗ đứng cho cái anh này. Tôi xin khép dấu ngoặc về Nguyễn Sơn, khi khác sẽ nói về Nguyễn Sơn.

Trở lại quan hệ gia đình phía vợ ông Lê Dư. Vợ ông Lê Dư là em ruột Phan Khôi. Vì cả hai là con cụ tiến sĩ Phan Trân. Đấy là điều đố các bạn thanh niên đời nay tìm ra được trong các sách vở in công khai ở trong nước.

Sở dĩ tôi đi đến được một vài thu hoạch be bé, rất bình thường, ấu trĩ này là tôi rất bất mãn khi ghi chép tiểu sử người ta, mà cứ dấu cái này, dấu cái kia. Nhất là cuốn hồi ký của Vũ Ngọc Phan, là người tôi mến trọng ngày xưa bao nhiêu, thì sau khi đọc cuốn hồi ký, tôi mất đi nhiều thiện cảm với ông ấy, chỉ vì cái chuyện hèn nhát của ông ấy: Tên bố vợ không dám nói, chỉ nói ông cụ làm ở Bác Cổ, mỗi ngày đánh xe đi từ nhà ở phía gần đường gầm xe lửa chạy từ Long Biên qua phố nhà Chung. Mỗi ngày đi xe nhà đến trường Bác Cổ! Suốt mấy chục trang nói về ông bố của người mà mình sắp đến xin cưới con gái, không dám nói đến tên ông cụ là Lê Dư.

Điểm thứ ba, khi nói về tên ông ngoại của vợ mình là cụ Phan Trân. Trong suốt cả cuốn hồi ký đó, mỗi lần nhắc đến cụ thì cứ gọi cụ là cụ Phan Trần. Tôi rất tiếc là khi cuốn hồi ký của Vũ Ngọc Phan in, thì hình như ông ấy mới mất, cho nên không ai duyệt bản thảo cuối cùng. Tên cụ Phan Trân là một đại nhân vật ở tỉnh Quảng Nam cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX. Đây là một điều nên cải chính. Ai có cuốn sách Những Năm Tháng Ấy của Vũ Ngọc Phan: Tên cụ là Phan Trân chứ không phải Phan Trần.

Và qua sự chắp nối với một vài điều đọc ở chỗ khác, thì dần dần tôi thử phác họa Phan Khôi là con cái nhà ai, sinh năm nào? Ở đâu? Đấy, cái này đã bắt tôi bỏ ra nhiều thời gian tìm kiếm, nó là khía cạnh khiến tôi đi đến một quyết định là nếu viết bài, thì tôi đề tựa: Phan Khôi: Người xa lạ? Với một dấu hỏi rất lớn vì quả thật là gốc gác, lý lịch và dấu vết về đời cụ Phan Khôi ngày nay gần như bị xóa hết cả rồi.

TK: Thưa anh, bây giờ, giới phê bình, giới lý luận, nghiên cứu muốn viết về Phan Khôi, thì việc trước tiên là phải viết về cái gì để giới thiệu Phan Khôi với độc giả?

TTH: Tôi rất phân vân khi được nghe nói là phải viết về Phan Khôi, và tôi có suy nghĩ viết thế nào về Phan Khôi? Cố nhiên cái mục đích chung của tờ đặc san Hợp Lưu hay của ai khác, khi ra bài, ra sách về Phan Khôi là để cho người ta biết thêm về Phan Khôi. Nhưng mà cái mà mình cần viết để cho người đọc biết về Phan Khôi là cái gì?

Thì đấy, nó đi đến cái chuyện mà tôi có bàn với Thụy Khuê, và Thụy Khuê vừa nhắc lại đây, tức là: Lâu nay, khi viết về một nhân vật văn học, thì đại khái, giới bình luận, giới phê bình, giới nghiên cứu phân chia thành hai phe -tạm gọi là như thế-: Cái phe đã thành công rất chói lọi cách đây 15, 20 năm ở bên Tây phương, và rồi sau đó nó có ảnh hưởng sang Việt Nam và rồi lúc này có một vài người đang thật sự đi vào con đường mới ấy, tôi tạm gọi là phê bình mới, new criticism hoặc nouvelle critique đó. Họ có một thái độ xuất phát từ hình thức câu văn, hình thức tác phẩm. Họ rất ghét cái lối nhìn văn học với con mắt của thế kỷ XIX tức là yêu cầu phải cho tôi biết con người ấy là ai, rồi tôi sẽ kết hợp với lý lịch, với hồ sơ đạo đức lịch sử con người xã hội của tác giả đó, để tôi kết hợp với sự đánh giá tác phẩm của người đó. 

Trường phái văn học mới, chống lại cái nhìn ấy. Nó phát biểu ra một cái hơi quá thái cực. Nhưng khi người ta đưa ra một học thuyết mới, thì bao giờ cũng nên cứng một tí. Tôi nhớ hồi trẻ, tôi rất hoan nghênh bởi vì tôi không cần biết tác giả là ai. Không cần biết Phan Khôi là ai. Ông ấy sinh năm nào. Bố ông ấy là Phan Trần, Phan Trân, Phan Chu Trinh hay Phan gì chăng nữa, tôi chỉ cần biết hiện bây giờ trong tay chúng ta có tác phẩm Phan Khôi mà đọc; và qua những tác phẩm đó thì nó lộ ra những tài nghệ, những sở trường, sở đoản của Phan Khôi. Thế là đủ rồi. Như vậy có lẽ cái vấn đề gấp rút nhất lúc này, phải là vừa viết ít nhiều về Phan Khôi, đồng thời phải giới thiệu tác phẩm của Phan Khôi để cho thanh niên -hoặc là những người không còn là thanh niên, nhưng ra đi tay không, không đem theo sách cũ- có thể nhớ lại Phan Khôi đã viết những gì và với một tài năng như thế nào?

Đó là một bước đáp của tôi. Bước thứ hai là nếu theo khuynh hướng tôi quen thuộc hơn, mà tôi đã được hấp thụ ít nhiều với thầy Hoàng Xuân Hãn và học ở trong Sorbonne mấy năm cũng là cái khuynh hướng đó, tức là: Cái nhìn văn học sử. Biết càng nhiều tư liệu càng hay. Những thông tin về thân thế, hệ thống gia đình, màng lưới địa phương, mạng lưới bạn bè của những người cùng tuổi, cùng học, cùng say mê những phong trào văn hóa hay là các phong trào khác trong sinh hoạt xã hội, những năm mà thân thế của cá nhân nhà văn đó đang thai nghén, phôi thai; để đi dần đến cái định hình cố định ấy, thì không có một thông tin nào là thừa. Sau nữa là từ khi thành người tự lập, từ khi thoát khỏi váy mẹ và thoát khỏi sự nuôi nấng của bố, thì người ấy tự lập bằng phương tiện sinh hoạt, bằng nghề nghiệp, bằng tài chính, bằng kinh tế như thế nào cho đến ngày mất? Cái đó cũng rất quan trọng. Nó ảnh hưởng đến những vấn đề như: Tại sao ông ấy lại viết loại tác phẩm đó mà không viết loại khác. Tại sao ông ấy lại viết loại bài báo ngắn hơi, mà không viết loại 5, 6 trăm trang như một học giả? Phan Khôi có phải là một học giả không? v.v...

Vậy nếu biết nhiều về thời đại Phan Khôi, thân thế Phan Khôi, quan hệ của Phan Khôi với người đương thời, đọc được những báo mà Phan Khôi đã viết để tranh luận... cũng là những soi sáng, nó dội ngược lại để mình hiểu thêm về Phan Khôi.

Và nghĩ cho đến cùng, thì nếu mà có một quan điểm mở rộng hơn quan điểm văn học sử của thế kỷ XIX -mà bây giờ tôi mong rằng thế nào ta cũng thực hiện được- là quan điểm sử học. Sử học, theo nghĩa rộng thì nó chứa cả quan điểm văn học sử của thế kỷ XIX. Đồng thời nó có chỗ cho phê bình mới. Cái nhìn sử học không loại trừ một thông tin nào cả: Thông tin lấy từ xã hội hay thông tin lấy từ văn bản đều là thông tin. Và nói cho cùng, thì cái gì cũng là sử liệu. Cả lời ăn, tiếng nói, phê bình của nhà phê bình cũng là sử liệu. Thì đây là cái đích lâu dài. Nếu về sau, nước ta lại trở lại bình thường như mọi nước, lại xây dựng một cách hợp lý, thì lúc đó, không những Phan Khôi và các tác gia khác trong lịch sử văn học Việt Nam sẽ được nghiên cứu tốt hơn. Hôm nay, tôi xin dội một gáo nước lạnh nhỏ vào gáy Thụy Khuê: Chưa phải là lúc để nghiên cứu thật tốt về Phan Khôi, vì còn thiếu nhiều điều kiện quá.

TK: Trong hiện tình thiếu nhiều điều kiện như anh vừa nói đó, thì chúng ta có thể làm việc gì trước?

TTH: Theo tôi thấy thì cũng đơn giản thôi. Là để có thể dẫn người tiến hành phê bình văn học theo trường phái phê bình mới có điều kiện thực hiện những công trình mà chúng ta đều mong đợi là đọc tác phẩm với toàn bộ hồ sơ lịch sử về Phan Khôi, đồng thời lại có phương pháp phân tích câu văn theo những cơ cấu, bề nông, bề sâu của trường phái mới.
Tôi nghe nói ở bên Mỹ có một vài vị thanh niên và bán thanh niên như ông Bùi Vĩnh Phúc cũng đã rất quen với phương pháp mổ xẻ văn học qua hình thức, qua bề ngoài của câu văn, rồi đi dần đến cái nội dung sâu xa trong tác phẩm. Nếu được như vậy, thì đó là đỉnh cao mà tôi mong ước. Nhưng mà để đi đến cái đó, ta cũng nên trở lại trái đất rất thấp, đi từng bước nhỏ của một người hiện bây giờ gần như không biết gì cả.

Chúng ta hiện nay gần như không biết gì cả về Phan Khôi. Thế thì điều đầu tiên là ta phải điều tra về thân thế Phan Khôi. Vậy bây giờ chúng ta có một số gợi ý để chuẩn bị cho việc nghiên cứu Phan Khôi, hơn là hôm nay, tôi xuất hiện như là một nhà đã hoàn thành công việc nghiên cứu Phan Khôi.

Tôi xin đưa ra một số việc nên làm là:

Tiểu sử Phan Khôi, theo như tôi biết, không có nơi nào viết tường tận và bổ ích cho chúng ta nhiều chi tiết bằng bài tiểu sử đã đăng ở mục Phan Khôi, trong cuốn sách Trăm Hoa Đua Nở Trên Đất Bắc mà người biên tập chính là Hoàng Văn Chí. Tôi xin nhắc lại là Hoàng Văn Chí có bà vợ là em ruột bà Hằng Phương, vậy bố vợ của Hoàng Văn Chí cũng là cụ Lê Dư, và mẹ vợ của Hoàng Văn Chí là em ruột Phan Khôi. Cho nên tôi đoán rằng khi viết mấy trang tiểu sử về Phan Khôi, ông Hoàng Văn Chí, ngoài sự tự điều tra và hiểu biết của ông, chắc ông cũng có căn vặn bà vợ, cho nên ta mới có nhiều chi tiết như thế.

Thứ nhất, mở đầu đã nói cụ sinh năm 1887 ở làng Bảo An, ông thân sinh ra cụ là Phan Trân -nơi duy nhất nói tên ông bố Phan Khôi là Phan Trân -còn nếu đọc Vũ Ngọc Phan, thì nghe nói có một ông cụ Phan Trần, có đứa cháu ngoại rất đẹp là cô Hằng Phương, còn cụ Phan Trân là ai, so với cụ Phan Khôi, thì đố mà biết được, phải nhờ cuốn sách ông Hoàng Văn Chí mới biết được- Vậy bây giờ tài liệu đầu tiên nên in lại cho người chưa biết gì về Phan Khôi cả, là một số thông tin, chi tiết. Tôi có kiểm tra lại một vài điểm trong tiểu sử này thì thấy đúng cả. Nhưng rất tiếc là vẫn chưa vừa cái lòng tham vô đáy của tôi, là còn muốn biết thêm nhiều chi tiết hơn nữa; thì qua một vài truyện ngắn của Phan Khôi, chính Phan Khôi cũng tiết lộ thêm về một vài chặng đường văn học của mình, và về ông cụ thân sinh ra mình. Trong Truyện Ông Năm Chuột, cũng được in lại trong Trăm Hoa Đua Nở, có vẻ như là truyện hoàn toàn sáng tác của Phan Khôi, nhưng hình như nó có pha hồi ký vào trong ấy, vì khi tác giả kể về một số vấn đề quan hệ gia đình: Bố tôi nói rằng, anh tôi nói rằng v.v..., khi kiểm lại, thì thấy rằng những năm đó, Phan Khôi đang ở nhà với bố v.v... Ta nên kiểm thêm bằng một vài sáng tác khác của Phan Khôi, nó bổ sung cho nhau, rất quý. Nhưng chưa thấm vào đâu.

Ngày hôm nay không biết có chậm chưa hay là vẫn còn kịp để chúng ta mở một cuộc điều tra rất cổ điển mà bác Hãn hay làm lắm. Bác hay có lời tiếc là tôi đây đang ở xa, không tiện về quê của tác giả để điều tra. Thì cái làng Bảo An của gia đình họ Phan ấy bây giờ vẫn còn. Yêu cầu thứ nhất, rất sơ đẳng của tôi -Tạ Trọng Hiệp- là giá có ai, dưới sự hướng dẫn của anh Nguyễn Văn Xuân mà tôi nói lúc đầu, về địa phương điều tra xem: Thứ nhất, gia đình họ Phan còn ai không? Gia đình cụ Phan Trân có mấy người con trai? Con gái thì có ba cô, tôi biết rồi, cả ba đều ra ngoài Bắc. Còn con trai, ngoài Phan Khôi còn có người nào khác? Theo tiểu sử Phan Khôi do ông Hoàng Văn Chí đưa ra, có nói là năm 45-46, Phan Khôi bị rắc rối với chính quyền cách mạng mới, ở địa phương, và chính quyền trung ương Hà Nội đã đưa cụ ra Hà Nội giao cho Phan Bôi quản lý, vừa bảo vệ, vừa canh chừng luôn. Phan Bôi được giới thiệu là em họ Phan Khôi.

Và thứ hai, cái hy vọng điên cuồng của bác Hãn và tôi là: Còn giữ được gia phả không? Nếu không còn giữ được ở địa phương, thì hoặc nó đã bị thất lạc, bị đốt cháy trong thời kỳ cải cách ruộng đất và bao nhiêu năm hỗn loạn của nội chiến, ngoại chiến. Nhưng có khi lại có người trong gia đình cầm được cái gia phả đó và chạy tuốt sang nước nảo nước nào đâu đó? Lại ở gần chúng ta? Ở Little Saigon hay gì gì đó... Có người giữ được bản sao đó chăng? Hôm nay nhân tiện tôi lên lời kêu gọi nếu còn con cháu họ Phan, thì các bạn làm ơn liên lạc với báo Hợp Lưu, hoặc nhà bình luận Thụy Khuê, giới thiệu cho biết: Tôi là con cháu họ Phan, tôi còn gia phả và cho phép Tạ Trọng Hiệp nghiên cứu!

Thứ ba là biết về thân thế cá nhân ông Phan Khôi không, chưa đủ, còn phải biết ông trải qua những chặng đường lập thân ở trong đời như thế nào? v.v...

(Còn tiếp một kỳ)

Không có nhận xét nào:

Đăng nhận xét