Thứ Ba, 18 tháng 9, 2018

Winston Phan Đào Nguyên: Petrus Key và Petrus Ký - Chuyện một lá thư mạo danh Trương Vĩnh Ký vào thế kỷ 19 (Kỳ 11)

Phần 2

Lá Thư Penang


Chương XI.

So Sánh Hình Thức Lá Thư Penang Và Lá Thư Petrus Key Qua Nét Chữ Viết, Chữ Ký Tên, Những Biểu Hiệu Thiên Chúa Giáo Và Ký Hiệu Đặc Biệt Pet, Kéy


Để xác định một lá thư có phải do một người nào đó viết hay không, ta có thể dùng một phương pháp đơn giản nhất là so sánh hình thức lá thư đó với một lá thư hay văn kiện khác của chính người được cho là tác giả. Và điều quan trọng là hai lá thư phải có ngày tháng gần nhau để không mất đi thời gian tính, vì chữ viết con người thường thay đổi theo thời gian.

Nhưng, như đã nêu trên, ông Nguyên Vũ, người “công bố” lá thư Petrus Key, không bao giờ cho ra mắt toàn thể lá thư, mà chỉ cho “in lại phần nào" một “phóng ảnh" của nó, gồm vỏn vẹn vài hàng của một lá thư dài đến bốn trang. Và những dòng chữ hiếm hoi đó lại bị che mất phân nửa bởi một tài liệu khác. Do đó, việc so sánh nét chữ trong lá thư Petrus Key với nét chữ thật của ông Petrus Ký trở thành bất khả thi, trong suốt 20 năm qua.

Để nhắc lại, trong chương VII, Phần 1, người viết bài này đã so sánh hình thức lá thư Petrus Key với các văn kiện do chính tay ông Petrus Ký viết ra vào thập niên 1870s. Có thể dễ dàng nhận ra rằng nét chữ và chữ ký của ông Petrus Ký khác hẳn nét chữ của Petrus Key.

Tuy vậy, vì những văn kiện nói trên cách với thời gian của lá thư Petrus Key khá xa, một người phê bình khó tính có thể cho rằng nét chữ con người thay đổi với thời gian. Do đó, không thể hoàn toàn dựa vào những văn kiện này về phương diện hình thức để kết luận rằng Petrus Ký không phải là tác giả lá thư Petrus Key.

Đồng thời, như người viết đã giải thích trong Phần 1, không ai có những tài liệu viết tay của ông Petrus Ký vào khoảng thời gian 1859-1860 (là thời gian của lá thư Petrus Key) để so sánh với lá thư Petrus Key. Cho nên, với những người dù không tin lá thư Petrus Key là do Petrus Ký viết đi nữa, họ cũng khó thể phản biện ông Nguyên Vũ một cách hữu hiệu.



Và như đã nói từ đầu bài viết này, người viết đã may mắn được sự giúp đỡ của người cháu cố của ông Petrus Ký là ông Gilbert Trương Vĩnh Tống đã bỏ công mấy lần vào văn khố Service historique de la Marine tại Pháp để tìm trong mười mấy thùng tài liệu và kiếm ra được nguyên vẹn lá thư ký tên Petrus Key. Người viết cũng đã may mắn tìm ra được lá thư Penang dài mười ba trang viết bằng chữ Latin của Petrus Ký đề ngày 4 tháng 2 năm 1859.

Như đã nhắc đến nhiều lần, lá thư ký tên Petrus Key là một lá thư không có ngày tháng. Nhưng nó được xếp trong hồ sơ của Jean Bernard Jauréguiberry là người chỉ huy quân Pháp ở Sài Gòn vào thời gian từ tháng 4 năm 1859 đến tháng 4 năm 1860. Do đó, lá thư ký tên Petrus Key này phải được viết rất gần với thời gian mà ông Petrus Ký đã viết lá thư Penang nói trên (vào ngày 4 tháng 2 năm 1859).

Và sau khi người viết bài này đem hai lá thư rất gần ngày tháng với nhau này ra so sánh về hình thức, thì chỉ có thể đi đến một kết luận duy nhất: lá thư Petrus Key KHÔNG THỂ do Petrus Ký viết.

Trong chương XI này, người viết sẽ so sánh 4 điểm về hình thức của hai lá thư: nét chữ, chữ ký, các biểu hiệu Thiên Chúa Giáo, và một ký hiệu đặc biệt: Pet. Kéy.

A. So Sánh Nét Chữ Viết


Sau đây là những điểm khác nhau trong nét chữ viết của hai lá thư:

1. Khoảng Cách Giữa Các Chữ (Mẫu Tự, Chữ Cái, Con Chữ, Letter) Trong Một Từ (Word)

Khi thoạt nhìn tổng quát hai lá thư, điều đập ngay vào mắt người đọc là các chữ (mẫu tự, con chữ, letters) trong những từ (words) của lá thư Penang của Petrus Ký được viết rất sát với nhau. Trong khi đó, khoảng cách giữa các chữ trong những từ của lá thư Petrus Key cách nhau khá xa.

2. Sự Kết Nối Của Những Chữ Trong Một Từ

Điều đáng ghi nhận kế tiếp là mặc dù những chữ trong một từ của lá thư Penang rất sát nhau, nhưng chúng lại được viết cách rời nhau chứ không dính chùm. Trong khi đó những chữ trong một từ của lá thư Petrus Key mặc dù cách xa nhau, nhưng lại nối kết nhau, do người viết kéo dài những chữ này ra cho chúng dính chùm với nhau.

3. Khoảng Cách Giữa Những Dòng Chữ

Khoảng cách giữa những dòng chữ của lá thư Penang nhỏ hơn khoảng cách giữa các dòng chữ của lá thư Petrus Key. Hoặc nhìn một cách khác, những chữ của lá thư Penang cao, ốm và dài ra cả hai phía trên và dưới. Do đó, những chữ có vòng phía trên hay phía dưới trong lá thư Penang thường đụng với dòng trên hay dòng dưới của chúng. Trong khi đó, hoặc vì chừa khoảng cách rộng hơn, hoặc vì những chữ được viết ngắn và tròn hơn, nên các dòng chữ phía trên và phía dưới của lá thư Petrus Key thường không đụng nhau.

Dưới đây là hai phần của hai lá thư để sát cạnh nhau để các bạn đọc có thể quan sát 3 điểm trên đây về khoảng cách trong chữ của hai lá thư. Lá thư Penang ở trên và lá thư Petrus Key ở dưới.


4. Các Chữ Có Vòng Phía Trên: l, h, b

Trong lá thư Penang của Petrus Ký, các chữ (mẫu tự) cao và có vòng phía trên như h, l, b (Chợ, lão, Phoebus) đều được khoanh vòng hoàn chỉnh. Trong khi đó, rất dễ nhận thấy rằng trong lá thư Petrus Key, những chữ này (haute, les, bonté), đặc biệt là chữ l, thường chỉ được viết bằng một nét sổ thẳng, và hoàn toàn không có vòng, chứ đừng nói đến việc có vòng hoàn chỉnh như trong lá thư Penang.



5. Các Chữ Có Vòng Phía Dưới: j, y, g

Giống như các chữ có vòng phía trên, các chữ có vòng phía dưới như g, j, y (longo, major, azylo) của lá thư Penang lúc nào cũng được khoanh vòng, nếu không ôm trọn thì cũng là một nét móc dài. Trong khi đó, những chữ này trong lá thư Petrus Key (gratis, jour, y), đặt biệt là chữ j, thường thỉ là một nét sổ thẳng đứng từ trên xuống dưới, không có cả nét cong.


6. Chữ s

Đây là một chữ với hai cách viết rất đặc biệt trong lá thư Penang của Petrus Ký, làm cho người mới đọc lá thư này sẽ rất bỡ ngỡ. 

Cách thứ nhất là cách viết chữ s ở cuối một từ (word). Nó có một nét móc cong ngược lên cao, nhiều khi đụng cả dòng chữ bên trên, dù rằng đó chỉ là một chữ s bình thường ở cuối chữ, thí dụ như chữ s ở cuối ba từ liên tiếp “vidissetis libros fluitantos" trong câu dưới đây, khi Petrus Ký cho biết đã thấy sách vở trôi trên mặt nước từ Chợ Quán tới Ba Giồng.


Cần nói thêm là trong những lá thư về sau trong thập niên 1870s của Petrus Ký, ta không còn thấy lối viết đó nữa, nhưng trong lá thư Penang năm 1859 thì cách viết chữ s ở cuối chữ này rất nhiều. 

Trong khi đó, cách viết chữ s trong lá thư Petrus Key là cách viết rất bình thường, không có gì đặc biệt. Suốt trong lá thư Petrus Key, không có một lần nào ta bắt gặp kiểu viết chữ s có móc ngoặc lên trên như trong lá thư Penang.

Cách thứ hai là cách viết chữ s đầu, trong trường hợp hai chữ ss đi chung với nhau, thí dụ như trong chữ vidissetis đã dẫn bên trên. Trong trường hợp này, ông Petrus Ký viết chữ s đầu gần giống như chữ j hay chữ f với cái vòng ở phía dưới. Người viết bài này đã mất rất nhiều thời gian mới nghiệm ra được kiểu viết chữ s đầu trong trường hợp hai chữ ss đi chung với nhau như vậy. 

Trong khi đó, ta sẽ không bao giờ thấy được cách viết đó trong thư của Petrus Key với những từ có hai chữ ss đi liền nhau, như trong chữ pressants dưới đây. Cách viết trong thư Petrus Key, do đó, một lần nữa, là cách viết bình thường.



7.Chữ f Thường 

Chữ f thường không hoa trong lá thư Penang của Petrus Ký được viết hai cách, nhưng có chỗ tương đồng là nét sổ xuống bao giờ cũng được vòng lên ngược lại và cắt ngang nét sổ xuống. Trong khi đó, chữ f thường trong lá thư Petrus Key chỉ được vòng lên sơ sài và đụng tới nét sổ xuống là ngừng, như trong chữ “effet" dưới đây, chứ không vượt qua bên trái và cắt ngang nét sổ xuống như của Petrus Ký trong lá thư Penang.


8. Những Mẫu Tự Viết Hoa

Nhưng điểm khác biệt nổi bật nhất trong hai lá thư có lẽ là những chữ viết hoa. 

Trước nhất và rõ ràng nhất là chữ D hoa. Chữ này xuất hiện rất nhiều trong cả hai lá thư, vì cả hai tác giả Petrus Ký và Petrus Key đều nói về Chúa. Trong lá thư Penang bằng tiếng Latin của Petrus Ký, đó là chữ Dei. Và trong lá thư bằng tiếng Pháp của Petrus Key, đó là chữ Dieu. Cả hai đều dùng để chỉ Chúa, và do đó lúc nào cũng phải viết hoa. Nhưng chữ D hoa của Petrus Ký trong lá thư Penang được viết với nét sổ từ phải qua trái và kéo uốn éo xuống, trong khi chữ D hoa của lá thư Petrus Key lại được viết với nét sổ bắt đầu từ dưới lên trên, rồi mới kéo xuống dưới.


Thứ hai, và tương tự như trường hợp chữ D hoa, chữ L hoa của Petrus Ký cũng được kéo từ phải qua trái và kéo xuống với nét cong uốn éo như chữ L trong “Long hồ”. Trong khi đó, Petrus Key viết chữ L hoa gần giống như chữ Z với một nét móc từ dưới lên và từ trái qua phải, như trong chữ “La Persecution” dưới đây.


B. Chữ Ký Tên

Có lẽ đây là yếu tố quan trọng nhất để để nhận diện một văn kiện có phải thật hay không. Vì lý do là mỗi người có một cách ký tên đặc biệt, không ai giống ai. Và quả là không mấy khó khăn để nhận ra chữ ký của Petrus Key và chữ ký của Petrus Ký trong lá thư Penang khác nhau một trời một vực. 

1.Chữ Ký Của Petrus Ký Có Cả Tên Họ

Trước hết, có thể dễ dàng nhận thấy rằng ông Petrus Ký trong suốt cuộc đời lúc nào cũng ký trọn cả họ tên và chữ lót. Trong bất kỳ văn kiện nào, từ thư cho bạn, đến thư gởi cho con cháu trong nhà, chữ ký của ông luôn luôn có những chữ “Trương Vĩnh Ký". Chưa bao giờ, và không có một văn kiện nào, cho thấy là ông đã chỉ ký tắt “Petrus Ký", chứ đừng nói chi là “Petrus Key “ như trong lá thư Petrus Key.

Như có thể thấy, từ chữ ký trong lá thư Penang năm 1859, tới lá thư năm 1872 gởi con cháu trong nhà, tới lá thư gởi Rieunier năm 1876, lúc nào ông Petrus Ký cũng ký đầy đủ tên họ. Ngoài ra, cần phải nói là nét chữ ký của ông trong bao nhiêu năm tháng đó, vẫn rất giống nhau, và có thể dễ dàng nhận ra là của một người. 

Dưới đây là hai chữ ký tượng trưng của Petrus Ký, chữ ký trên trong thư gởi Henri Rieunier năm 1876 và chữ ký dưới trong lá thư Penang năm 1859.




Trong khi đó, chữ ký “Petrus Key” trong lá thư Petrus Key là lần đầu tiên và là lần duy nhất ta được thấy chữ ký này. Như đã nói rất nhiều lần trong các chương trên, ông Nguyên Vũ, người “công bố" lá thư Petrus Key, sau hai mươi năm trời, vẫn chưa bao giờ đưa ra được bất cứ một văn kiện nào có chữ ký “Petrus Key” tương tự như trong lá thư Petrus Key.

2.Nét Chữ Trong Chữ Ký

Và bất cứ một người nào với trình độ nhận thức chữ ký bình thường cũng có thể thấy rằng hai chữ ký của Petrus Key và Petrus Ký hoàn toàn khác nhau. Trong khi chữ P và chữ K hoa của Petrus Ký rất to và lại có thêm các râu ria móc ngoặc rườm rà, thì chữ P của Petrus Key gần như chỉ là một chữ S hoa với nét sổ gần như thẳng đứng, và chữ K cũng rất là đơn giản với những nét gạch thẳng, chứ không có những nét uốn éo cong quẹo như trong chữ ký của Petrus Ký. 

C. Những Biểu Hiệu Thiên Chúa Giáo: “JMJ” và “AMDG”


Nếu để ý, bạn đọc sẽ thấy rằng trong cả hai lá thư Penang của Petrus Ký và lá thư Petrus Key đều có những chữ tắt ở ngay trên đầu thư. Những chữ tắt đó là “JMJ”và “AMDG”. Có lẽ những chữ này không lạ gì với những người có đạo Thiên Chúa. Nhưng với những người không có đạo như người viết bài này, thì những chữ tắt bên trên đã gây bối rối không ít.

Vậy JMJ và AMDG là gì, và tại sao cả hai lá thư đều có chúng ở trên đầu trang?

Theo lịch sử Thiên Chúa Giáo, có những dòng tu (religious orders) khác nhau được công nhận. Trong số đó, có một dòng tu rất nổi tiếng về phương diện giáo dục, cho đến tận ngày nay. Đó là Dòng Tên tức Jesuit. Dòng tu này được sáng lập bởi một tu sĩ người Tây Ban Nha là ông Ignatius Loyola vào giữa thế kỷ 16. Đây là một dòng tu chú trọng vào học vấn, và đã tồn tại suốt mấy trăm năm, dù đã trải qua nhiều thăng trầm. Vị giáo hoàng hiện thời, Francis(co), cũng là một tu sĩ thuộc Dòng Tên.

Vị sáng lập ra Dòng Tên, ông Loyola, có thói quen trước khi viết văn kiện nào thì cũng viết ngay trên đầu trang những chữ JMJ, là những chữ tắt cho Jesus Mary Joseph(chúa Jesus, Đức Mẹ Maria và thánh Joseph), cũng như AMDG, những chữ tắt cho Ad Majorem Dei Gloriam(Cho Sự Vinh Danh Lớn Hơn Của Chúa). Sau này, các tu sĩ Dòng Tên và các học sinh ở các trường của Dòng Tên thường bắt chước ông Loyola và viết như vậy trong các văn kiện của họ.





Trên đây là những chữ tắt đó trong hai lá thư Penang và Petrus Key. Cũng chính nhờ điểm tương đồng này trong hai lá thư mà ta có thể so sánh trực tiếp để xem cách trình bày những chữ tắt này giống hay khác nhau. 

Và ta có thể nhận thấy rằng cách viết cũng như cách trình bày các chữ này trong hai lá thư hoàn toàn khác nhau. Nếu trong lá thư Penang của Petrus Ký (trên) những chữ này hoa mỹ, trang trọng bao nhiêu, thì trong lá thư Petrus Key (dưới) chúng đơn giản, thô sơ bấy nhiêu. 

D. Một Ký Hiệu Đặc Biệt: “Pet. Kéy”


1. Pet. Kéy và Petrus Key

Nhưng có lẽ yếu tố quan trọng nhất khi so sánh hai lá thư là sự khác nhau giữa ký hiệu đặc biệt “Pet. Kéy" trong lá thư Penang và chữ ký “Petrus Key” trong lá thư Petrus Key.

Các bạn đọc tinh mắt có lẽ sẽ nhận ra rằng trong lá thư Penang, ngay bên trên chữ ký P. Trương Vĩnh Ký ở trang cuối lá thư, ông Petrus Ký có viết hai chữ tựa hồ như là một chữ ký: “Pet. Kéy”. Và đó không phải là lần duy nhất ta thấy hai chữ “Pet. Kéy" này. Ở đầu lá thư Penang, ngay trong trang đầu tiên, ông cũng đã viết y như vậy. Nhưng chúng rõ ràng không phải là một chữ ký, vì ngay kế bên chúng, trong cuối lá thư Penang, Petrus Ký đã ký đầy đủ tên họ Trương Vĩnh Ký, như ông vẫn luôn luôn làm. 

Đây là ký hiệu “Pet. Kéy" nói trên ở trang đầu lá thư Penang:


Và đây là ký hiệu đó, một lần nữa, nhưng ở trang cuối lá thư Penang, ngay trên chữ ký “Trương Vĩnh Ký" rất rõ ràng và đầy đủ:


Như vậy, phải thấy rằng đây không phải là một cách viết sai, hay một cách viết tùy hứng. Bởi nó xuất hiện hai lần và giống nhau, trong cùng một lá thư. Và nó xuất hiện ở những chỗ quan trọng nhất, là đầu thư và cuối thư. 

Và nó cũng không phải là một cách ký tên hay một chữ ký. Bởi ngay cạnh nó là chữ ký rõ ràng tên họ của Petrus Ký là “Trương Vĩnh Ký", và những nét ngoằn ngoèo khác giống như là một phần của chữ ký. 

Sau cùng, nó rõ ràng là “Kéy", chớ không phải là “Ký” với nét uốn của chữ K. Bởi chữ “e" trong cả hai lần nói trên đều rất rõ nét! Và trong khi đó thì chữ “Ký" ở “Trương Vĩnh Ký” không thấy có nét uốn cho chữ K. Vì vậy, đó chỉ có thể là chữ e mà thôi. 

Đặc biệt, ngoài hai lần ông Petrus Ký viết tên mình thành “Kéy" trong lá thư Penang, người viết bài này còn tìm thấy được ông Petrus Ký đã viết tên mình thành “Kéy" một lần nữa. Đó là một hình chụp những chữ viết tên ông bằng chữ Hán và Quốc Ngữ do ông Rieunier sở hữu và được người cháu là ông Hervé Bernard đưa lên mạng cùng lúc với các tài liệu quí khác, mà người viết đã nhắc đến bên trên. Đây là hình chụp những chữ đó:


Trong hình này, một lần nữa ta có thể thấy rõ rằng tên của ông Petrus Ký đã được ông viết thành “Kéy", với chữ e và dấu sắc trên đầu, chứ không phải là một nét ngoặc thêm của chữ K hoa. 

Do đó, tóm lại, trong lá thư Penang năm 1859, Petrus Ký đã viết tên mình theo một kiểu cách rất đặc biệt là “Kéy". Và sau này, khi đi cùng chuyến tàu với Rieunier sang Pháp năm 1863, ông lại một lần nữa viết tên mình thành “Kéy", chứ không phải là Ký. 

Điều cần nói ở đây mà ai cũng biết, là “Ký" mới đúng chính tả chữ Quốc Ngữ. Trong khi đó, chữ “Kéy" không phải là một chữ Quốc Ngữ, vì trong cách đặt vần chữ Quốc Ngữ không hề có vần hay nguyên âm “ey". 

Trong khi đó, lại có một điều ngộ nghĩnh gần như trùng hợp, là lá thư Petrus Key có chữ ký của một người tự xưng mình là người An Nam, nhưng lại có một cái tên hoàn toàn không An Nam chút nào, đó là Petrus Key. Chữ Key này, như đã nói, cũng không phải là một chữ Quốc Ngữ, và đương nhiên là chẳng có người Việt nào lại có một cái tên kỳ lạ như vậy.



Nhưng một điều cực kỳ quan trọng cần được lưu ý là hai chữ Kéy và Key lại quá giống nhau. Giống đến mức khi mới nhìn thấy chữ “Pet. Kéy" trong lá thư Penang, và rồi khi nhìn thấy chữ Petrus Key trong lá thư Petrus Key, phản ứng đầu tiên và hợp lý của bất cứ một người đọc nào cũng phải là: “cả hai có lẽ chỉ là một”. 

Với cách suy nghĩ này, chỗ khác nhau giữa cả hai chữ chỉ ở một dấu sắc, và theo sự suy nghĩ thường tình, có lẽ chỉ là do bất cẩn.[1]

2. Nhưng Lại Hoàn Toàn Khác Nhau 

Nhưng vậy thì “Pet. Kéy" trong lá thư Penang có phải cũng chính là “Petrus Key" trong lá thư Petrus Key hay không? Hay nói cách khác, có phải đó chỉ là một người? 

Câu trả lời là không, bởi chỉ cần nhìn kỹ và phân tích thêm một chút, ta sẽ thấy rằng về hình thức, cả hai hoàn toàn khác nhau, dù rằng mới nhìn thì có vẻ giống nhau

Trước nhất, như đã nói bên trên, “Pet. Kéy" không phải là một chữ ký, vì kèm theo đó là chữ ký trọn vẹn P. Trương Vĩnh Ký và những nét ngoằn ngoèo khác, trong khi Petrus Key thì rõ ràng chỉ có thể là một chữ ký, bởi không còn gì khác ngoài nó ở cuối lá thư Petrus Key. 

Thứ hai, cần chú ý rằng chữ Petrus trong “Pet. Kéy" không được viết trọn vẹn ra hết mà chỉ được viết tắt là “Pet.”. Không thể là sự ngẫu nhiên, vô tình, hay vì lười biếng mà kiểu viết này xuất hiện hai lần giống y nhau trong cùng một lá thư của Petrus Ký. Ở cả hai chỗ, chữ “Pet.” đều được viết tắt như vậy. Trong khi đó, chữ Petrus lại được viết ra rất rõ ràng trong chữ ký của lá thư Petrus Key. 

Thứ ba, và có lẽ quan trọng nhất, là ông Petrus Ký đã viết chữ “KÉY" chứ không phải là “Key”. Dấu sắc bỏ trên chữ Kéy được viết rất rõ ràng ở cả hai lần trong lá thư Penang. Và chữ Kéy với dấu sắc này còn được gặp lại một lần nữa trong chữ viết tiếng Hán với phụ chú “trương vỉnh kéy" mà Petrus Ký đã viết cho Rieunier. 

Do đó, “Pet. Kéy" trong lá thư Penang và Petrus Key trong lá thư Petrus Key là hai chữ thoạt nhìn có vẻ giống nhau, nhưng thật sự là hoàn toàn khác nhau. Nhưng sự khác nhau chỉ hiển hiện nếu người đọc bỏ thì giờ nghiên cứu và phân tích hình thức cả hai. Với một người không có thì giờ làm những điều này, cả hai có vẻ như là một. 

3. Tại Sao Là “Kéy" Mà Không Là “Ký” như Tên Thật? 

Như vậy, ta đã thấy là ông Petrus Ký cố tình viết tên mình là “Kéy" chứ không phải là Ký ít nhất hai lần. Lần thứ nhất là trong lá thư Penang năm 1859, và lần thứ hai là trong những chữ viết tặng cho ông Henri Rieunier, người Pháp mà ông đang dạy tiếng Việt, trong chuyến tàu đi sang Pháp năm 1863. 

Câu hỏi phải được đặt ra là tại sao ông Petrus Ký lại viết là “Kéy” mà không phải là “Ký”? Chắc chắn không phải là ngẫu nhiên, vì lối viết này xuất hiện mấy lần. Và cũng chắc chắn là không phải là do viết dối, hay viết lầm, mà ra như vậy. Vì chữ e và dấu sắc ở trên chữ e rất rõ ràng, không nhầm lẫn vào đâu được. 

Với một nhà bác học về ngôn ngữ nổi tiếng như Petrus Ký, người viết bài này nghĩ rằng phải thật cẩn thận để tìm hiểu tại sao lại có cái ký hiệu “Pet. Kéy" quá đặc biệt này trong lá thư Penang. Và sau khi bỏ công tìm kiếm, người viết xin mạo muội đưa ra phỏng đoán như sau: 

Trong tiếng cổ Latin (classical Latin), chữ y đã được mượn từ chữ upsilon của tiếng Hy Lạp, và do đó, được phát ngôn là “u” như trong uber. Rồi về sau, chữ y mới dần dà được đọc thành âm “i” trong tiếng Latin theo kiểu giáo hội (ecclesiastical Latin).[2] Nhưng đối với một nhà ngôn ngữ học giỏi tiếng Latin như Petrus Ký, thì có lẽ ông đã không muốn tên Ký của ông bị bạn đồng học đọc ra là “ku”, vì như đã nói trên, chữ “y” được đọc thành “u" trong classical Latin. 

Thêm nữa, dấu sắc ở trên chữ y trong tiếng Latin có thể được dùng để biểu hiện cách phát âm dài hay ngắn chứ không phải giống cách phát âm dấu sắc trong chữ Quốc Ngữ. Do đó, cách viết “ký" theo chữ Quốc Ngữ có thể sẽ bị phát âm hoàn toàn khác, khi đọc và phát âm bằng tiếng Latin. 

Và có lẽ vì lý do đó, ông Petrus Ký đã thêm chữ e vào giữa chữ K và chữ y, để người đọc chỉ có thể phát âm giống như “y" với vần “ey", chứ không thể nào đọc ra là “u" như trong classical Latin được. Đồng thời, ông vẫn giữ dấu sắc trên chữ e, để biểu hiện cho cách phát âm cao giọng của dấu sắc như trong chữ “Ký" của tiếng Việt. Như vậy, với cách viết “Kéy" này, một người phát âm, dù theo tiếng Latin, cũng chỉ có thể đọc ra là “Ký”, chứ không thể là gì khác. 

Do đó, theo phỏng đoán của người viết, cách viết “Pet. Kéy" có vẻ lạ lùng này, thật ra chỉ là cách Petrus Ký dùng để chỉ dẫn cách đọc tên ông cho đúng, nhất là với những người chuyên học chữ Latin như những người bạn ông ở Penang. Và có thể từ đó, “Pet. Kéy” đã trở thành một biệt hiệu hay ký hiệu riêng của ông, với những người bạn này. 

Và có thể đó là lý do tại sao sau này ngoài đời ông không dùng biệt hiệu “Pet. Kéy” nữa. Mãi cho đến năm 1863, ta mới thấy một lần nữa ông lại viết Ký thành “Kéy”. Đó là khi ông viết bên cạnh những chữ Hán mà ông viết tặng cho Henri Rieunier, viên trưởng đoàn người Pháp đang học tiếng Việt với ông. Và rất có thể là ông đã dùng lối viết này để chỉ cho Rieunier cách phát âm cho đúng tên ông. 

Nhưng dù vì lý do gì đi nữa, thì cái biệt hiệu mà ông Petrus Ký đã dùng trong lá thư Penang cũng rất rõ ràng. Đó là “Pet. Kéy", chứ không phải là “Petrus Key”. Cách viết đặc biệt này thoạt đầu tạo cho ta cảm giác rằng đó cũng là “Petrus Key". Nhưng, như đã giải thích, một sự quan sát tận tường sẽ cho ta thấy rõ ràng sự khác biệt giữa hai lá thư. Hơn thế nữa, chính sự thoạt nhìn có vẻ giống nhau này sẽ góp phần giúp ta xác định rằng lá thư Petrus Key là một lá thư được viết với sự cố tình giả mạo tên tuổi Petrus Ký ở Phần 3 của bài viết này. 

Tóm lại, khi so sánh hình thức của lá thư Penang với lá thư Petrus Key, có thể thấy rằng hai lá thư gần nhau về ngày tháng này không thể nào có cùng một tác giả. 

Trước nhất, nét chữ viết của hai lá thư hoàn toàn khác nhau, từ khoảng cách giữa các chữ, các dòng chữ, đến cách viết những chữ có móc, đến cách viết những chữ hoa. 

Thứ hai, chữ ký của hai lá thư cũng hoàn toàn khác nhau, với một lá thư có đầy đủ tên họ, còn lá thư kia chỉ có Petrus Key. 

Thứ ba, cách trình bày cùng các biểu hiệu chữ tắt JMJ và AMDG rất khác nhau. 

Sau cùng, lá thư Penang có một ký hiệu đặc biệt mà lá thư Petrus Key tưởng như có, nhưng lại không có, đó là ký hiệu “Pet. Kéy". 

Tóm Tắt Phần 2 


Như vậy, trong Phần 2 của bài viết này, gồm từ chương VIII tới chương XI, người viết đã giới thiệu với bạn đọc một lá thư dài do chính tay Petrus Ký viết và ký tên vào ngày 4 tháng 2 năm 1859 để gởi cho các bạn học ở đại chủng viện Penang. Đó là lá thư Penang. Lá thư này được viết ngay sau khi Petrus Ký vừa từ Penang về Việt Nam và suýt bị bắt bởi quan quân nhà Nguyễn nhằm ngăn ngừa những giáo dân theo Pháp, lúc đó đang chiếm giữ Đà Nẵng. 

Lá thư Penang này rất gần ngày tháng với lá thư Petrus Key, và do đó là một tài liệu hợp lý nhất có thể được dùng để chứng minh rằng lá thư Petrus Key có phải cùng một tác giả là Petrus Ký hay không. Và trong Phần 2 này, người viết đã so sánh cả nội dung và hình thức của lá thư Penang và lá thư Petrus Key để đi đến kết luận: Petrus Ký chắc chắn không phải là người viết lá thư Petrus Key. 

Trong chương VIII, người viết giới thiệu xuất xứ và những điểm chính của lá thư Penang để bạn đọc có một khái niệm về lá thư này của Petrus Ký. 

Trong chương IX, khi người viết so sánh nội dung lá thư Petrus Key với lá thư Penang về hành trình trốn thoát của Petrus Ký, ta có thể thấy rằng hai cuộc hành trình hoàn toàn khác nhau và đối nghịch nhau từ phương tiện di chuyển cho đến lộ trình. Lá thư Petrus Key rất mơ hồ về hành trình đi tìm Grand Chef để cầu cứu, và tác giả cho biết đã dùng đường bộ với ngựa và người, rồi lại vượt qua những núi non thung lũng là những thứ không có thật ở Nam Kỳ. Trong khi đó, lá thư Penang của Petrus Ký lại rất chi tiết với lộ trình trốn thoát, từ Cái Nhum ngang qua Ba Giồng để lên Chợ Quán ở Sài Gòn bằng đường sông. 

Trong chương IX, khi người viết so sánh nội dung của hai lá thư Petrus Key và Penang về quan điểm của tác giả đối với cuộc xâm lăng của Pháp và việc bắt đạo, một lần nữa có thể thấy rằng hai lá thư hoàn toàn đối nghịch. Trong khi Petrus Ký qua lá thư Penang phản đối sự can thiệp của Pháp và chấp nhận mọi gian khổ đang phải trải qua như là sự thử thách của Chúa, thì Petrus Key lại khẩn thiết kêu gọi quân Pháp hãy dùng những vũ khí vô địch của họ để tiến đánh nhà Nguyễn và giải phóng các giáo dân. 

Trong chương X, khi so sánh hình thức của hai lá thư qua nét chữ, chữ ký, những biểu hiệu tôn giáo và nhất là ký hiệu đặc biệt Pet. Kéy, ta có thể thấy rằng hai lá thư hoàn toàn khác nhau trong tất cả các phương diện kể trên, và do đó, không thể nào có cùng một tác giả. 

Như vậy, sau khi đi từ chỗ đơn giản nhất là xem xét chính nội dung và hình thức lá thư Petrus Key trong Phần 1, đến việc so sánh nó với một lá thư thật sự của Petrus Ký là lá thư Penang, qua cả nội dung và hình thức, trong Phần 2 - người viết bài này đã đi đến kết luận mà không có một nghi ngờ gì nữa (beyond a reasonable doubt), rằng: Petrus Ký chắc chắn không phải là tác giả lá thư Petrus Key. 

(Còn tiếp) 

Chú thích 

[1] Rất tiếc là ông Nguyên Vũ có lẽ đã không có lá thư Penang cũng như chữ viết của Petrus Ký tặng cho Rieunier. Nếu ông biết được những tài liệu này, thì đây mới là những bằng chứng khá thuyết phục rằng Petrus Ký chính là Petrus Key, chứ không phải những cái gọi là những “tài liệu mới" của ông đã nói bên trên. 
















1 nhận xét:

  1. Quan sát chữ ký (tắt) Pet. Kéy của Trương Vĩnh Ký và chữ ký của Petrus Key (lá thư "mạo nhận"), có sự khác biệt dễ nhận ra: Chữ ký thật của Trương vĩnh Ký luôn luôn cầu kỳ, vòng vèo, kiểu viết chậm rãi và uyển chuyển rất khó bị người khác bắt chước, kể cả chữ tắt Pet. Kéy cũng vậy; trong khi đó chữ ký trong lá thư "giả mạo" khác hẳn: rất sơ sài, gần như là cẩu thả, nhất là các chữ cái P, s, y. Tại sao người viết lá thư ấy không dám ký đầy đủ tên Trương Vĩnh Ký? _ Tại vì chữ ký thật không thể giả mạo được, nên đành ký láu tắt mà thôi.

    Trả lờiXóa