Thứ Bảy, 22 tháng 3, 2014

Trùng Dương - ‘The Monuments Men’: Chuyện những chiến sĩ bảo tồn di sản văn hoá, nghệ thuật của Âu Châu trong Đệ nhị Thế chiến



Trái, bìa cuốn sách “The Monuments Men” của Robert M. Edsel, xuất bản năm 2009. Giữa, Tướng Dwight D. Eisenhower, phải, đang xem xét những bức tranh quân Đức Quốc Xã cướp và giấu, cùng với rất nhiều vàng thỏi, trong một cái mỏ muối ở vùng Merkers, Đức Quốc, vào tháng 4-1945. Cùng với ông là Tướng Omar N. Bradley, trái, và Tướng George S. Patton, giữa. Phải, các quân nhân Mỹ bê từng bức tranh tìm được trong lâu đài Neuschwanstein ở Đức. Đứng ở hậu cảnh đang ghi chép là Monuments Man Thiếu úy James Rorimer. (Ảnh: National Archives and Records Administration / Public Domain)
Nhiều người đã du lịch Âu Châu và thăm các bảo tàng viện nơi này, đặc biệt tại Pháp và Ý, đã ngây ngất trước những tác phẩm nghệ thuật và kiến trúc cổ; song có lẽ ít người biết đến công lao của một đơn vị rất nhỏ, khoảng vài ba trăm người, trong quân đội Đồng Minh, đã giúp bảo vệ và trùng tu di sản kiến trúc và nghệ thuật của Âu châu vào thời Đệ nhị Thế chiến. Không những thế, họ còn tiếp tục công tác nhiều năm sau khi chiến tranh kết thúc để  truy tìm và hoàn trả lại chủ nhân nhiều tác phẩm nghệ thuật cũng như bảo vật gia đình đã bị quân Đức Quốc Xã cướp bóc trong thời kỳ chiếm đóng. Và đã có ít ra hai thành viên của đạo quân độc đáo này bị tử trận trong lúc thi hành phần sự.


Đầu tháng 2 vừa qua các rạp chiếu bóng tại Mỹ đã trình chiếu cuốn phim mang tựa đề “The Monuments Men”, do tài tử George Clooney viết, đạo diễn và đồng thời thủ một trong các vai chính, với sự góp mặt của một số diễn viên tên tuổi như Matt Damon, Bill Murray, John Goodman, và Cate Blanchett. Phim dài 2 tiếng, dựa vào cuốn sách cùng tên của tác giả Robert M. Edsel. Đây là lần đầu tiên một cuốn phim được thực hiện kể lại công việc rất thầm lặng của đạo quân độc đáo này của quân đội Đồng Minh, có tên là Monuments, Fine Arts, and Archives Section, viết tắt là MFAA, được những người địa phương đã từng tiếp xúc với họ gọi tắt một cách trìu mến là “Monuments Men”.(*)

Tôi chưa có dịp xem phim này, song có đọc vài bài điểm phim, và hai cuốn sách của Edsel, “The Monuments Men” và “Saving Italy” (**). Không rõ vì lý do gì mà đạo diễn-tài tử-nhà viết truyện phim Clooney đổi tên các nhân vật thật mà ông dựa vào đó để xây dựng thành nhân vật phim truyện. Có thể là Clooney muốn được rộng tay phóng tác và xây dựng nhân vật cho phù hợp với nhu cầu của một phim truyện nhắm vào một thành phần khán giả có tính cách quần chúng hơn, không vậy làm sao thu lại cho đủ vốn đã bỏ ra cho một phim đòi hỏi dàn dựng nhiều cảnh đổ nát của thời Đệ nhị Thế chiến. Dầu sao đấy chỉ là một chi tiết nhỏ. Bài viết dưới đây dựa vào sách hơn là phim.

Trái, một trong những nơi quân Đức Quốc Xã giấu văn nghệ phẩm ăn cướp được. Kho chứa loại này ở rải rác khắp Âu châu. Hình trên cho thấy hàng đống hộp, hồ sơ và cả quần áo, do một người lính GI đứng canh. (Ảnh: NARA) Những người lính Mỹ đang chiêm ngưỡng bức tranh “In the Conservatory” của Edouard Manet. Bức tranh này thuộc Viện Bảo tàng Kaiser-Friderich ở Berlin, được đưa vào đây cho an toàn. (Ảnh: NARA)
Giấc mộng nghệ thuật của Hitler

Khi cuộc đại chiến thế giới thứ hai đang diễn ra với những phá hoại khủng khiếp, và trước khi Hoa Kỳ nhẩy vào vòng chiến sau vụ Nhật tấn công Pearl Harbor ngày 7 tháng 12, 1942, các chuyên viên bảo tàng viện tại Mỹ đã thường xuyên trao đổi với các đồng nghiệp của họ bên Âu châu với niềm lo ngại về những tác phẩm nghệ thuật, kiến trúc cổ kính bị hư hại hoặc tàn phá bởi chiến tranh. Song điều quan ngại nhất của họ là việc quân Đức Quốc Xã đã, một cách có hệ thống và dưới lệnh của Adolf Hitler, tịch thu những danh họa, điêu khắc và cổ vật tại các bảo tàng viện, nhà thờ, tu viện và cả tư gia tại những quốc gia họ chiếm đóng rồi chở đầy từng chuyến xe hoả đem đi dấu để trong tương lai trưng bầy trong viện bảo tàng do chính Hitler vẽ.

Khi còn trẻ, giấc mơ của Hilter là trở thành hoạ sĩ. Giấc mơ ấy tan vỡ khi ông bị đánh trượt trong một kỳ thi tuyển vào trường mỹ thuật ở Vienna. Nhưng cũng chính nó là một trong những động lực khiến ông khi thống lĩnh được Âu châu đã ra lệnh tịch thu những văn nghệ phẩm tại những quốc gia bị xâm chiếm mang cất để dùng cho một thứ siêu bảo tàng viện sẽ có tên là Fuhrermuseum dự tính cho thành phố Linz, nơi ông sinh ra ở Austria, mà ông dự tính dùng làm thủ đô của đế quốc Nazi.

Trái, một trong những phòng trong mỏ muối ở Altaussee, Austria trong đó quân Nazis đóng những kệ bằng gỗ để chứa đồ ăn cướp được. Để có một ý niệm về diện tích của căn hầm này, hãy so sánh với cái thang dài 9 feet, tức 3m, trong hình. (Ảnh: Robert Posey Collection) Phải, tòa lâu đài ở Neuschwanstein, Germany là một kho chứa văn nghệ phẩm rất quan trọng. Xây vào thế kỷ 19, toà lâu đài này chứa vô số các văn nghệ phẩm quân Nazis cướp được đến độ các Monuments Men phải mất sáu ngày mới khuân đi hết được, một phần vì tòa lâu đài cao và không có thang máy nên phải khiêng các văn nghệ phẩm xuống vô số những bậc thang. (Ảnh: NARA)
Tại sao Monuments Men, và họ là ai?

Do Tổng thống Hoa Kỳ Franklin D. Roosevelt thành lập vào ngày 23 tháng 6 năm 1943 và sự hỗ trợ của Tướng Dwight D. Eisenhower, đạo quân MFAA gồm trước sau khoảng 345 thành viên tình nguyện, với một số là phụ nữ phần lớn làm việc ở hậu trường, đến từ 13 quốc gia. Nhiều người trong số đó là giám đốc và chuyên viên bảo tàng viện, giáo sư lịch sử mỹ thuật, họa sĩ, kiến trúc sư, và nhà giáo dục. Nhiệm vụ của họ là bảo vệ hoặc giảm thiểu sự hư hại của các đền đài và bảo vật văn hóa do sự tàn phá của chiến tranh, cũng như truy lùng các nghệ phẩm và bảo vật bị quân Đức Quốc Xã ăn cướp mang đi giấu, để trao trả lại cho chủ nhân hoặc thừa kế của họ nếu họ đã chết. Có thể nói là từ cổ chí kim chưa hề có một đơn vị quân đội nào được trao cho trách nhiệm bảo vệ các di sản văn hoá trong chiến tranh như đơn vị MFAA này.

Một trong những nhân vật lãnh đạo của Monuments Men là George Stout (nhân vật Frank Stokes trong phim, do Clooney đóng), sinh quán tiểu bang Iowa, 47 tuổi khi khởi sự làm việc với MFAA. Là một chuyên viên bảo toàn và trùng tu nghệ thuật khi nghề này còn trong bóng tối ít người biết tới, Stout là một trong những người đầu tiên ở Mỹ quan tâm tới sự đe dọa của Đức Quốc Xã đối với di sản văn hoá của Âu Châu và đã thúc đẩy cộng đồng bảo tàng viện và quân đội tới chỗ thiết lập một bộ phận bảo toàn di sản này. Là một cựu quân nhân của Đệ nhất Thế chiến và mặc dù ở tuổi ông lúc ấy được miễn dịch, nhưng vì mối quan tâm tới các di sản văn hoá nghệ thuật vô giá của Âu châu, ông tình nguyện tái nhập ngũ với cấp bậc trung úy để đem chuyên môn của mình tham gia vào sứ mệnh cao quý của MFAA, bỏ lại vợ là Maggie và một đứa con trai còn nhỏ. Con trai lớn của ông lúc ấy đang phục vụ trong ngành Hải quân Hoa Kỳ.

Trong trận đánh tại Bulge, Belgium, ngôi nhà thờ La Gleize bị hư hại trầm trọng. Trái, pho tượng Đức Mẹ đứng không còn mái che giữa mùa đông băng giá. Do đấy Monuments Man Walker Hancock đề nghị khiêng tượng tới một nơi an toàn hơn. Trong hình bên phải Hancock, trái và đội mũ sắt, giúp dân làng khiêng tượng đi cất. Hình chụp ngày 1 tháng 2, 1945. (Ảnh: Walker Hancock Collection
Ngoài Trung úy George Stout, còn có những nhân vật chuyên môn khác tham gia đạo quân MFAA, phần lớn ở tuổi trung niên và đã thành danh trong các ngành kiến trúc, hội hoạ, điêu khắc, bảo tàng và những ngành nghệ thuật khác. Có ít ra hai thành viên đã tử trận trong khi thi hành phận sự, đó là Thiếu tá Ronald Edmund Balfour của quân lực Canada, nguyên là một giáo sư chuyên về lịch sử mỹ thuật, 40 tuổi khi tham gia MFAA; và Đại úy Walter “Hutch” Huchthausen, Sư đoàn 9 Bộ Binh Hoa Kỳ, 40 tuổi, đến từ tiểu bang Oklahoma, một kiến trúc sư và giáo sư tại Đại học Minnesota hoạt động tại vùng Aachen, Germany, và trách nhiệm vùng tây bắc nước này.

Một trong những người tiếp tay đắc lực nhất trong công tác bảo toàn và phục hồi di sản nghệ thuật và văn hoá này phải kể tới bà Rose Valland, người Pháp, (trong phim là nhân vật Claire Simone, do Cate Blanchett  đóng), quản lý tạm thời của Viện Bảo tàng Jeu de Paume, Paris. Viện bảo tàng này là  nơi được Đức Quốc Xã chọn làm điểm tập trung các đồ cướp được ở khắp nơi trước khi chúng được chọn lọc, phân phối, đóng thùng và chở đi bằng tàu hoả đến những nơi cất giấu ở khắp nơi tại Âu châu. Tại Jeu de Paume, giả vờ không biết tiếng Đức, Valland, đồng thời cũng bí mật làm việc cho kháng chiến quân Pháp, đã nghe lóng và ghi lại, trong suốt bốn năm chiếm đóng của Đức, những trao đổi giữa các sĩ quan Đức về những tranh tượng bị quân Đức mang đi giấu ở những đâu. Nhờ những ghi chú này của Valland mà Monuments Man Thiếu úy James J. Rorimer, (trong phim là nhân vật James Granger do Matt Damon đóng) 39 tuổi, thuộc tiểu bang Ohio, một chuyên gia về nghệ thuật Trung cổ, đã hướng dẫn cuộc truy tìm và lấy lại được nhiều tác phẩm văn nghệ thuật bị Đức Quốc Xã cướp. (***)

Trái, đem những văn nghệ phẩm vô giá ra khỏi mỏ muối ở Altaussen, Austria là cả một vấn đề nan giải đối với Monuments Man George Stout. Ông phải tạo ra một cái cần để kéo bức tượng Đức Mẹ thành Bruges đặt vào một cái xe chở muối để bắt đầu cuộc hành trình dài về nguyên quán Belgium. Bên trái của hình đằng sau pho tượng là Monuments Man Steve Kovalyak, một chuyên viên về đóng kiện hàng, là một phụ tá đắc lực của Stout. Hình chụp vào ngày 10 tháng 7, 1945. (Ảnh: National Gallery, Washington, D.C., Gallery Archives) Phải, vào cuối tháng 5, 1944 Monuments Man Trung tá Ernest T. Dewald, giữa, đi lên thăm tu viện Monte Cassino đã bị quân Đồng Minh dội bom tan tành từ hơn ba tháng trước đó. Chính cuộc dội bom rất tai tiếng này (vì bên Đồng Minh tưởng lính Nazis trú đóng trong đó bắn ngăn quân Đồng Minh tiến, và sau một tháng cầm cự không tiến thêm được chút nào nên họ ra lệnh bỏ bom tu viện) mà giới lãnh đạo lực lượng Đồng Minh chấp thuận việc để Monuments Man Đại úy Deane Keller, nguyên là một hoạ sĩ, giáo sư, chuyên viên phục hồi nghệ phẩm, đã từng theo học mỹ thuật tại Ý, đi theo Sư doàn 5 Bộ Binh. (Ảnh: NARA)
Các thành viên của MFAA thường làm việc trong đơn độc. Số người hoạt động trực tiếp nơi chiến tuyến có lẽ chỉ đếm được trên 10 đầu ngón tay. Chỉ một nhúm người lúc đầu chia nhau ra làm việc ở mỗi vùng đã được quân Đồng Minh giải phóng, nhiều khi không biết mặt nhau mà chỉ biết tên nhau qua những bản báo cáo. Họ không có cả một cái xe riêng, mà phải đón xe của các đơn vị tác chiến để đi quá giang tới những nơi cần tới. Và tất nhiên là không có vũ khí, có lẽ trừ một khẩu súng lục tùy thân. Tuy nhiên, họ được dân địa phương quý mến khi biết họ tới để ước định tổn thất của những đền đài, nhà thờ, tranh tượng, và huấn luyện người địa phương cách bảo toàn cấp thời để tránh hư hại trở nên trầm trọng thêm trước khi có thể tái thiết hoặc trùng tu.

Trái, Rose Valland, quản thủ thư viện tạm thời tại Viện Bảo tàng Jeu de Paume sát bên cạnh Le Louvre, Paris. Valland 46 tuổi, độc thân khi Paris bị Nazis chiếm đóng. Họ giữ bà lại làm việc, không ngờ là bà nghe hiểu được tiếng Đức nên họ thản nhiên bàn chuyện ăn cướp tranh ảnh và tượng và cất dấu đi đâu trước sự hiện diện của bà. Valland ghi lại hết trong trí nhớ, đêm về thì viết xuống giấy cất kỹ, và nhờ đó mà sau chiến tranh, bà đã giúp các Monuments Men đi truy tìm và thu hồi lại được nhiều văn nghệ phẩm bị đánh cướp từ các bảo tàng viện, tư gia của người Do Thái khắp Âu Châu. (Ảnh: Archives des Musées Nationaux, Pháp) Giữa, Monuments Man Trung tá Ronald Edmund Balfour thuộc First Canadian Army. Ông nguyên là giáo sư lịch sử mỹ thuật, 40 tuổi và độc thân. Ông là một trong hai Monuments Men bị tử trận trong khi thi hành nhiệm vụ. (Ảnh: King's College Archive Centre, Cambridge, The Papers of Ronald Edmund Balfour, Misc. 5.) Phải, Đại úy Walter “Hutch” Huchthausen, thuộc Sư đoàn 9 Bộ binh Hoa Kỳ, 40 tuổi, nguyên là kiến trúc sư và giáo sư tại Đại học Minnesota. Huchthausen trách nhiệm vùng tây bắc và đóng tại thành phố Aachen tại Đức. Ông là một trong hai Monuments Men bi tử trận trong khi đi công tác. (Ảnh: Harvard University Archives, no. UAV 874.1269)
Cuộc truy tìm và phục hồi các văn nghệ phẩm bị Nazi cướp

Đặc biệt hơn cả là khi các Monuments Men này đi truy tìm và hoàn trả những di sản văn hoá hay tôn giáo vô giá của một làng hay thành phố nào đó vừa được quân Đồng Minh giải phóng. Danh xưng Monuments Men là tên gọi người địa phương đã ưu ái đặt cho họ vậy. Có thể nói đây là một chiến dịch PR (public relations) rất thành công của quân lực Đồng Minh, mặc dù những người khởi xướng và thi hành công tác này hoàn toàn do lòng yêu quý các tác phẩm nghệ thuật, kế cả nhưng đền đài và di sản văn hoá của Đức quốc, và thiết tha muốn bảo toàn di sản của nhân loại này cho các thế hệ mai sau.

Trái, bích chương của phim “The Monuments Men” (Ảnh www.impawards.com). Phải, The Monuments Men, từ trái, Dimitri Leonidas, John Goodman, George Clooney, Matt Damon và Bob Balaban trong một cảnh của phim “The Monuments Men” do Clooney viết truyện phim và đạo diễn, dựa vào cuốn sách cùng tên của Robert M. Edsel. (Ảnh Claudette/Columbia Pictures)
Mặc dù chiến tranh chấm dứt ở Âu châu từ giữa năm 1944, nhưng MFAA tiếp tục hoạt động cho tới năm 1951. Tổng kết, theo tác giả Edsel, lực lượng Đồng Minh khám phá ra hơn một ngàn nơi cất dấu văn nghệ phẩm chỉ riêng ở miền nam nước Đức, chứa hàng triệu tác phẩm nghệ thuật và văn hoá, gồm cả, ngoài tranh tượng, còn có chuông nhà thờ, kính mầu (stained glass), các đồ tế tự, hồ sơ của các thành phố, bản thảo, sách, thư viện, rượu, vàng, kim cương, và cả nhiều bộ sưu tập côn trùng. Nguyên việc đóng thùng, chuyên chở, làm bảng liệt kê mục lục, sao chụp, làm văn khố, và trả những đồ bị cướp này về cho quốc gia nguyên quán để các chính phủ này trao trả lại cho các cá nhân sở hữu chủ cũng nằm trong trách nhiệm của MFAA, và các công tác này đòi hỏi thêm sáu năm nữa mới coi như kết thúc.

Đạo diễn/tài tử George Clooney tại một cảnh dựng trong phim trường. Phía sau ông là phóng tác của bức tranh tường (mural) “The Last Supper” của danh họa Leonardo da Vinci vẽ vào cuối thế kỷ 15 trên tường trong phòng ăn của nữ tu viện Santa Maria delle Grazie ở Milan, Ý. Vào ngày 15 tháng 8, 1943, quân Đồng Minh từ Bắc Phi dội bom vùng này để mở đường đánh vào Âu châu. Nhờ được chuẩn bị chêm đệm bằng các bao cát, bức tranh tường nổi tiếng thế giới này chỉ bị hư hại nhẹ. Tác giả Robert Edsel đề cập tới trường hợp của bức “The Last Supper” trong cuốn Saving Italy. Phải nói là nguyên việc dàn dựng những cảnh đổ vỡ bởi chiến tranh như trên là cả một công trình điện ảnh đáng kể vậy. (Ảnh: Twentieth Century Fox Film Corp.)
Mặc dù những nỗ lực của các thành viện trong MFAA, hàng trăm ngàn tác phẩm, tài liệu, sách vở vẫn chưa được khôi phục. Nổi tiếng nhất là bức “Chân dung của một Thiếu niên” của danh hoạ Raphael, đánh cắp từ Viện Bảo tàng Czartoryski ở Cracow, Poland, nghe nói còn hiện hữu nhưng không ai biết ở đâu, ai giữ. Hàng chục ngàn tác phẩm bị thiêu hủy, trong đó có bộ sưu tập của chùm SS Heinrich Himmler đã bị đốt trước khi quân Anh tới kịp.

Hiện có cả ngàn bức tranh và các tác phẩm nghệ thuật khác không có ai tới nhận, có thể vì chủ nhân đã bị giết hại trong các lò hoả thiêu của quân đội của Hitler, không còn thừa kế hoặc thừa kế không hay biết gì về những tác phẩm này. Nhiều tác phẩm vô thừa nhận này hiện trưng tại các viện Bảo tàng danh tiếng như Metropolitan Museum of Art ở New York, Le Louvre tại Paris, Art of Institute of Chicago, chưa kể tại các bảo tàng viện ở Nga. Viện bảo tàng nghệ thuật tại San Diego và Los Angeles đã đưa lên Internet danh sách những tác phẩm nghệ thuật hiện lưu trữ tại viện bảo tàng của họ để mọi người xem và quyết định tác phẩm nào là thuộc loại bị đánh cắp bởi quân Đức Quốc Xã.

Cuốn “The Monuments Man” ra đời năm 2009, tuy là best seller trên danh sách của tờ New York Times, nhưng có lẽ chỉ được biết tới trong một số gới hạn độc giả. Hy vọng cuốn phim sẽ lôi cuốn nhiều người xem hơn để biết tới công trình của các thành viên cả nam lẫn nữ trong đơn vị quân đội độc đáo MFAA này của phe Đồng Minh, để khi thăm viếng lại những công trình kiến trúc nghệ thuật ở Âu Châu ta sẽ có thể thưởng ngoạn chúng hơn nữa. [TD, 02/2014]


Chú thích:

(*) Thực ra trong quá khứ vào năm 1964 cũng có một phim khai thác đề tài tương tự nhưng thu hẹp hơn, về một đoàn xe lửa của Đức Quốc Xã chở toàn đồ nghệ thuật cướp được của các viện bảo tàng và tư gia ở Pháp, “The Train”, do Burt Lancaster, Paul Scofield và Jeanne Moreau đóng. Tuy nhiên phim này không bao gồm toàn chiến dịch bảo toàn di sản văn hoá và nghệ thuật của đạo quân MFAA như trong “The Monuments Men”.

Ngoài ra, còn có phim tài liệu rất nên xem, The Rape of Europa,  dựa vào cuốn sách cùng tên của Lynn H. Nicholas, kể lại về việc càn quét các bảo tàng viện, nhà thờ, tư gia của người Do Thái, vv. một cách có hệ thống của quân đội Đức Quốc Xã (Nazi) theo lệnh của Hitler. Phim do Richard Berge, Nicole Newnham và Bonni Cohen thực hiện vào năm 2006. Đoàn quay phim đưa khán giả qua bẩy nước Âu châu nạn nhân của chiến dịch cướp bóc nghệ phẩm kéo dài suốt 12 năm có một không hai trong lịch sử. Để chống lại nạn cướp bóc này của quân Đức Quốc Xã, các sử gia nghệ thuật và chuyên viên bảo tàng viện từ Mỹ qua Âu châu đã tổ chức một chiến dịch khác thường dưới danh hiệu “The Monuments Men”, để vãn hồi hàng triệu những nghệ phẩm bị cướp để hoàn lại cho chủ nhân. Phim dài 117 phút, do Joan Allen tường thuật, hiện có thể xem trên Netflix, hoặc mua DVD trên Amazon.com. 


(**) Toàn tựa cuốn sách là The Monuments Men – Allied Heroes, Nazi Thieves, and the Greatest Treasure Hunt in History, do Robert M. Edsel soạn chung với Bret Witter, Center Street/Hachette Book Group, N.Y. xuất bản, 2009. Cuốn này ghi chép việc làm của Monuments Men ở vùng đông bắc Ấu châu. Còn cuốn Saving Italy – The Race to Rescue a Nation’s treasures from the Nazis, do WW. Norton & Company, New York & London, xuất bản, 2013, thì đặt trọng tâm vào nước Ý. Edsel hiện duy trì một Web site vể Monuments Men và công việc của họ tại http://www.monumentsmen.com/

(***) Đọc thêm về sự hợp tác nghệ thuật giữa Rose Valland và Monuments Man James J. Rorimer tại http://blog.aaa.si.edu/2013/09/artful-collaborators-james-j-rorimer-and-rose-valland.html. Riêng về Rose Valland đã có vài ba cuốn sách viết về bà. Có thể tìm hiểu thêm về người nữ anh hùng có công rất lớn trong việc phục hồi những văn nghệ phẩm di sản của nhân loại này tại http://en.wikipedia.org/wiki/Rose_Valland

Không có nhận xét nào:

Đăng nhận xét