Chủ Nhật, 4 tháng 3, 2012

Vũ Thụy Hoàng - Viết Nháp & Tránh Tắc Bút

Vũ Thụy Hoàng

Qua mấy chương trên, bạn mới chuẩn bị cho bài viết, cho cuốn sách. Chuẩn bị bằng cách chọn đề tài, sưu tầm, phỏng vấn, và làm dàn bài. Bây giờ là lúc bạn bắt tay thực sự vào việc viết. Viết thực sự khởi đầu bằng viết nháp.'

Photo: Katie Woodleigh


Khi sưu tầm tài liệu và khi làm dàn bài, bạn đã quen thuộc nhiều chi tiết của đề tài định viết. Bạn đã có thì giờ suy nghĩ về đề tài, nghiền ngẫm những chi tiết mà bạn thích thú, nên nhiều ý đã thấm nhập tâm trí bạn, lởn vởn trong đầu ngay cả lúc bạn rảnh rỗi, có khi cả đêm khuya lúc bạn thức giấc, hoặc sáng sớm lúc bạn mới tỉnh dậy. Nếu bạn thấy vậy, đó là những dấu hiệu tốt, giúp bạn viết dễ dàng. Nếu bạn chưa nhớ nhiều những gì đã thu lượm được, bạn nên bỏ thì giờ ra duyệt lại những tài liệu và sổ tay để quen thuộc hơn nữa với đề tài, những nhân vật, những sự việc, những điểm, những chi tiết mà bạn định viết.

Có dàn bài, ngẫm nghĩ về đề tài, và nghĩ cả những cách viết, thế là bạn đã chuẩn bị và dượt sẵn trong đầu để viết. Khi bạn ngồi xuống ghế, cầm bút viết, hay gõ trên bàn chữ máy vi tính, viết lúc ấy chỉ còn là cho chữ ở trong đầu chạy ra trên trang giấy, hay trên màn ảnh máy vi tính. Bạn cứ khởi đầu viết những gì có sẵn trong đầu, viết theo dàn bài đã làm. Cứ thế mà viết. Ðừng nghĩ đến gì khác. Viết được câu đầu, viết tiếp câu thứ hai, rồi câu thứ ba, thứ tư. Tiếp tục viết. Cứ lo viết. Viết. Viết. Viết. Chọn một điểm để viết. Khai triển ý của điểm. Mỗi điểm là một đoạn văn. Cứ viết từng đoạn văn một. Ðoạn nọ nối tiếp đoạn kia.

Chú tâm vào trọng điểm của đề tài để viết. Chọn những chi tiết liên quan đến trọng điểm để bổ sung cho bài. Ðừng đi ra quá xa trọng điểm, xa đề tài lựa chọn.

Khi viết, nhớ viết liên tục, đừng ngừng lại tìm chữ đúng hay sửa văn. Ðừng cố viết câu cho hay, cho đúng từ, đúng văn phạm, đúng chính tả, đúng ý, rồi mới viết tiếp. Làm vậy phải suy nghĩ, lo tìm chữ, lo tra cứu, viết thành chậm. Ngừng lại tra cứu sẽ dễ quên mất ý, mất hứng, chậm tốc độ, mất đà viết. Có khi mất cả tiếng đồng hồ không được nửa trang. Biết là từ chưa đúng, sai chính tả, hoặc nghi ngờ tên người, chức tước, hay số thống kê, cũng cứ viết đã, rồi đánh dấu hỏi vào bên cạnh để sau sẽ tra cứu lại hoặc sửa đổi. Nhớ bảo mình đây chỉ là bản nháp đầu, cần viết ý xuống trước, có gì sẽ sửa sau. Bản sửa chót mới là bản chung cuộc.

Cứ viết một cách tự nhiên, rõ ràng, bình thường. Cũng như khi nói chuyện, mọi người thường nói liên tục, tự nhiên, đâu cần đúng chữ, đúng văn phạm. Ít ai ngừng lại tìm đúng chữ, đúng ý mới nói. Nói rồi thấy chữ không đúng, mới sửa lại. Viết cũng vậy.

Cũng đừng lo tìm chữ văn hoa, cầu kỳ. Lúc này cần bày tỏ ý hơn là cần văn hoa. Cần có nhiều ý hấp dẫn hơn là những lời hoa mỹ. Thấy ý nào, ghi vội ra. Cho ý chạy ra trên trang giấy. Càng nhiều ý, càng tốt. Nếu ý không đúng vào đoạn đó, ghi dấu vào bên cạnh để khi xem lại mang ráp vào chỗ khác thích hợp hơn. Dùng những lời giản dị, mộc mạc để diễn tả. Nếu văn hoa đến ngay lúc đó, hãy viết xuốạng. Nếu không, sẽ cải thiện khi sửa lại.

Cũng theo lối viết này, hễ thấy gì dễ, viết trước. Nhờ có dàn bài chi tiết, bạn có thể chọn phần nào để viết cũng được. Có thể viết đầu bài trước hay sau, tùy ý. Hoặc chọn đoạn nào đó viết trước, tùy thích. Có người viết kết luận trước. Có người viết thân bài trước, rồi mới viết đầu và kết.

Khi viết những điểm đã ghi trong dàn bài, đừng vội quan tâm đến chuyển tiếp để nối các đoạn văn vào với nhau. Thấy các đoạn văn đó rời rạc không tiếp nối trơn tru, cứ để đấy. Chuyển tiếp nếu không đến ngay khi viết, sẽ được viết khi xem lại. Giống như người thợ may, cứ đo cắt vải theo từng phần của quần áo, sau mới may ráp lại với nhau.

Viết cũng giống như xây cất nhà cửa. Cứ làm từng loạt một, hết loạt này tới loạt kia. Dựng xong khung nhà, mới lợp mái, xây tường dựng vách, rồi mắc giây điện, ống nước, lắp máy móc, trước khi sơn quét, trải thảm.

Một điểm lợi của việc viết liên tục là sau vài giờ hay vài ngày, vài tuần viết nháp, bạn thấy sản xuất được nhiều trang, tinh thần sẽ phấn khởi và hăng hái tiếp tục viết nữa. Việc hoàn thành bài viết hay tác phẩm nhờ vậy được mau chóng hơn.

Ða số các nhà văn, nhà báo chuyên nghiệp đều biết quy tắc viết trước, sửa sau, để viết nhanh, viết dễ. Một số người khác quen viết mỗi câu cho tươm tất rồi mới viết câu tiếp. Có người viết xong một đoạn hay một chương, ngưng lại sửa, rồi viết nữa. Ðã hẳn mỗi người có cách riêng để viết, không ai giống ai. Nhưng viết hết cả bài, hay cả sách, rồi mới sửa có nhiều điều lợi rõ ràng hơn.

Tránh tắc bút

Tắc bút là cảnh ngồi trước trang giấy trắng, mắt nhìn vào tường hoặc nhìn qua cửa sổ, mà không tìm được ý, hoặc không diễn tả được ý lởn vởn ở trong đầu, không viết ra một chữ! Có người gặp cảnh cắn bút như vậy cả giờ đồng hồ. Viết bị bế tắc phần lớn là do cụt ý, không biết viết gì thêm, không tìm được điểm nào để khai triển, không biết khía cạnh nào để nhắm, không biết hướng nào để theo, không biết diễn tả sao cho dễ dàng, đúng ý.

Tắc bút là nỗi băn khoăn, lo lắng của một số người muốn vào ngành viết. Cảnh tắc bút cũng thường đến với nhiều người ở trong ngành viết, nhưng chúng ta có nhiều cách để phòng ngừa hoặc để vượt qua những bế tắc đó. Ðể giải quyết những trường hợp tắc bút, chúng ta cần tìm biết nguyên nhân của bế tắc.

Không biết viết gì vì cạn ý. Trước khi viết một tấm thiệp gửi bạn bè, hay bức thư cho thân nhân, người viết hẳn định sơ lược viết gì, viết thế nào. Những ý đó nên được ghi xuống giấy, nếu không cũng phải xếp đặt sẵn trong đầu. Không làm vậy, lúc ngồi viết nửa chừng có thể cạn ý, đâm ra loay hoay, lúng túng, rồi buông bút. Viết sách hay viết bài càng cần định sẵn những gì phải viết, cụ thể là làm dàn bài với nhiều chi tiết để theo đó viết ra. Xem lại dàn bài có được làm chu đáo, tỉ mỉ, đủ để gợi ý không?

Tắc bút có thể vì chưa nắm vững được đề tài, chưa thu thập đủ chất liệu. Trong trường hợp này, cần xem lại, thiếu những chất liệu gì thì sưu tầm, tra cứu để bổ sung, như đọc sách báo, hoặc chuyện trò, phỏng vấn nữa. Nhờ đấy có thêm ý để viết, có những luận cứ, thí dụ, mẩu chuyện để khai triển và hỗ trợ. Viết về một vấn đề mình biết rõ bao giờ cũng dễ dàng hơn.

Nếu thấy bế tắc vì khó phát biểu ý, bạn có thể tìm cách diễn tả khác, như nhắm vào một loại độc giả nào và dùng lời lẽ thật giản dị để trình bày, rồi sau đấy thay đổi chữ hoặc câu viết.

Bế tắc có thể tới vì không có hứng, không thấy hăm hở, thích thú khi viết. Chính vì muốn giữ hứng, duy trì đà viết đang trôi chảy, một số nhà văn, nhà báo bỏ cả ăn ngủ để viết cho tới khi mệt mỏi. Nhưng với nhiều người khác trong chúng ta, thời biểu không cho phép viết liên tục, mà phải ngưng lại giữa chừng. Khi trở lại, nếu bị mất trớn, không viết được dễ, bạn có thể đọc thêm tài liệu, xem lại cách sắp xếp dàn bài, đọc lại phần đã viết lần trước để gợi ý và để gây lại cảm hứng. Hoặc bạn cầm bút viết lia lịa những gì mình đang nghĩ, rồi sau đấy viết sang đề tài mình định viết. Lối viết này là cách thực tập để lấy trớn viết sau đó, tương tự như lực sĩ hay thể thao gia trước khi vào trận đấu phải dượt banh, làm những động tác để nóng ấm và co dãn các bắp thịt. David Fryxell, tác giả How To Write Fast, đề nghị đừng dừng bút nghỉ khi viết hết câu hoặc đoạn văn. Hãy nghỉ tay lúc viết lưng chừng câu hoặc giữa đoạn văn, để khi ngồi viết trở lại là biết viết tiếp chỗ bỏ dở và dễ viết thêm sau đó.

Một cách vượt bế tắc là tìm lối khác thay thế chỗ bị tắc, hoặc tìm đường vòng nhảy qua đó viết sang đoạn khác. Khi viết xong chỗ khác, mới quay trở lại chỗ bỏ dở, nếu có thêm tài liệu, thêm ý mới hoặc tìm được ý khác để bổ sung cho chỗ tắc nghẽn.

Một cách nữa để vượt bế tắc là tìm những động lực thúc đẩy mình hăng say và ham viết, như nghĩ tới bài viết sẽ bày tỏ được ý tưởng của mình, được nhiều người biết đến. Hoặc tự cho mình là cây viết tài giỏi, cố viết nhiều hơn để vượt được chỉ tiêu, như viết năm bảy trang thay vì hai, ba trang đã định trong ngày. Cũng đừng nghĩ đến lời bình phẩm có thể có của người khác mà nhụt chí, dễ bị tắc bút.

Cố giữ đúng thời hạn đã định để hoàn tất tác phẩm là một trong những cách hữu hiệu vượt bế tắc. Nhà báo thường hay phải viết theo thời hạn báo lên khuôn in, nên nhà báo bị thôi thúc cố viết cho đúng hạn và cố tìm cách giải quyết bế tắc. Người viết sách cũng nên theo đó ấn định thời hạn để viết cho xong.

Khi viết nếu thấy uể oải, không muốn cầm bút, bạn có thể tạm nghỉ tay năm mười phút, đi uống nước, uống cà phê, hoặc ra ngoài đi bộ, hoặc làm những cử động về tay chân, quay đầu, xoay mình cho thư dãn gân cốt và tâm trí, rồi quay trở lại viết tiếp. Ðôi khi đổi chỗ ngồi viết, lúc ở trong phòng, lúc ngồi bàn ăn trong bếp, hoặc lúc viết tay, lúc dùng máy vi tính, cũng làm thay đổi không khí, tránh buồn tẻ khi viết.

Khung cảnh chung quanh cũng có thể làm bạn đãng trí, khó tập trung tư tưởng để viết. Tiếng ồn ào, tiếng trẻ con đùa nghịch, hoặc chỗ viết chật chội có thể làm mạch viết gián đoạn, ngưng đọng. Nên chọn chỗ ngồi viết thoải mái, yên tĩnh, hoặc chọn thời điểm thích hợp như một số người chọn viết vào sáng sớm hoặc lúc đêm khuya để bớt bị chia trí khi viết.

Trong những lối giải quyết tắc bút, cách hay nhất là phòng ngừa và chuẩn bị kỹ trước khi bắt tay vào viết. Ðịnh rõ chủ đề viết, phác họa sơ lược cách trình bày vấn đề, sưu tầm tài liệu cần tìm kiếm, có thì giờ suy nghĩ về những điểm định viết để những ý nghĩ và tư tưởng thấm nhập trong óc, làm dàn bài chu đáo, rồi mới bắt tay vào viết. Viết khi ấy chỉ còn là thủ thuật, để cho chữ tuôn ra. Viết trở nên vừa dễ, vừa thích thú. Làm như vậy, ít khi bị bế tắc. Còn nếu bị bế tắc bất ngờ, hoặc đôi lúc cảm thấy không mấy hứng thú để viết, hãy ngưng viết đoạn đó, bỏ trống vài hàng cho dễ nhớ khi tìm lại, rồi viết tiếp phần khác. Khi nào có thêm ý mới, thêm tài liệu hoặc có ý khác bổ sung hay thay thế, quay trở lại viết chỗ bỏ trống.

Trước khi viết một bài báo hay cuốn sách, tôi thường viết xuống giấy dàn bài tổng quát, trong đó ghi những điểm chính. Dưới mỗi điểm chính là những điểm phụ với những chữ tóm tắt gợi ý. Sau đấy tôi sưu tầm tài liệu. Nhờ tra cứu sách báo và những cuộc phỏng vấn, tôi ghi ra càng nhiều càng tốt những ý mới, những chi tiết lạ, những mẩu chuyện, những lời thuật, số thống kê để cho vào những phần trong dàn bài. Từ đấy, tôi viết nháp theo dàn bài, quảng diễn ý rộng ra, thêm những chi tiết khác vào.

Khi viết nháp, tôi viết bằng bút trên những tập giấy học trò. Tôi thích những tập giấy có kẻ hàng, có đục ba lỗ để dễ cho vào những tấm bìa cứng có ba vòng sắt. Tôi thường viết mỗi đoạn văn trên một trang giấy, tránh để câu nối giữa chừng ở trang này sang trang khác. Làm vậy để, nếu cần, tiện sắp xếp, di chuyển qua chỗ khác mà không bị trở ngại, bất tiện, mất thì giờ. Tôi chưa quen với lối viết thẳng vào máy vi tính, và không cảm thấy thoải mái bằng viết tay. Khi viết tay, tôi giãi bày ý nghĩ , cho chữ tự động chạy mau trên trang giấy, không phải nghĩ đến bỏ dấu chữ viết. Khi đánh chữ Việt trên máy vi tính, tôi vẫn phải chú ý vào các dấu chữ, nên dễ bị gián đoạn mạch viết, tư tưởng không liên tục.

Viết nháp xong trên giấy, tôi duyệt sơ qua, rồi mới đánh vào máy vi tính, và cho in ra. Thế là tôi đã có bản nháp sơ khởi cho bài viết. Khi soát lại bài viết in từ máy vi tính, tôi chú trọng đến nội dung của bài, xem ý có hấp dẫn, dồi dào, sắp xếp có thứ tự, hợp lý và mạch lạc không. Từ đấy tôi chỉ còn sửa những sai lầm, điền khuyết những thiếu sót, chải chuốt lại lời văn, là có thể đưa bản nháp cho người khác đọc để xin ý kiến và phê bình. Trong khi chờ đợi người khác đọc, tôi thấy điều gì cần sửa chữa, bổ khuyết hoặc cải thiện, tôi vẫn làm được. Khi viết nháp, nhiều lúc tôi cũng phải chống trả ý muốn ngưng để sửa, và phải cố tự nhủ đây chỉ là viết nháp, còn nhiều lần khác để sửa.

Xin nhắc lại với bạn: Viết trước, sửa sau. Cố viết liên tục. Ðừng ngưng lại sửa văn hay sửa sai. Viết liền như vậy, chẳng bao lâu bạn cảm thấy thích thú khi nhìn số trang cụ thể vừa hoàn tất cứ tăng dần lên, và bạn sẽ tiếp tục hăng hái viết.

Không có nhận xét nào:

Đăng nhận xét