Thứ Ba, 7 tháng 6, 2011

Từ Taleban đến Bắc Kinh

Lê Phan


Tượng Phật lớn ở Afghanistan đã bị Taliban phá hủy

Tháng 3 năm 2001, mặc dầu những lời khẩn khoản yêu cầu, hết lòng năn nỉ, kể cả từ một vị tu sĩ Hồi Giáo nổi tiếng của Sarajevo, chính quyền Taleban ở Afghanistan đã đặt thuốc nổ phá tan hai pho tượng Phật khổng lồ ở Bamiyan. Kho tượng ở Bamiyan đã bị phá theo lệnh của Mullah Mohammed Omar, lãnh tụ tối cao của phong trào và chính quyền Taleban, vì ông nói đó là một “hình tượng” ngoại giáo bị Hồi Giáo cấm.
Ngày hôm nay, ở Afghanistan, một toán nhà khảo cổ đang cố gắng cứu vãn khu đền đài và chùa chiền ở Mes Anyak. Một nhà báo nói đây có thể gọi là cuộc chiến để bảo vệ “chân Phật,” một cuộc chiến cấp bách để bảo vệ được chừng nào hay chừng đó một di sản văn hóa vô song của Phật Giáo, của Afghanistan, và của thế giới. Lần này tuy vậy kẻ phá hoại không phải là Taleban mà là Trung Quốc, hay đúng hơn, Trung Quốc Luyện Kim Khoa Công Tập đoàn Công ty (MGC), tập đoàn luyện kim quốc doanh lớn nhất Trung Quốc, và mục tiêu của họ không phải là tôn giáo mà vì muốn khai thác khu mỏ đồng được nói là lớn nhất nhì trên thế giới.

Afghanistan ngày nay theo Hồi Giáo, bạo động và Hồi Giáo cực đoan đã nhiều khi khiến chúng ta quên mất là vùng đất này đã từng có một đế quốc Phật Giáo hùng mạnh vốn dùng việc phát triển Phật Giáo để mở đường giao thương với thế giới, làm gạch nối Ðông Tây, dọc theo con đường Lụa nổi tiếng. Ðế quốc đó, mà tiếng của họ gọi là Kushan và người Hoa gọi là Ðế quốc Khương, đã truyền đạo Phật đến Việt Nam rồi lên Trung Quốc. Khương Tăng Hội, vị cao tăng được coi là vị tăng đầu tiên của Phật Giáo Việt Nam chỉ có nghĩa là một vị tăng người Khương.


Di tích Phật giáo đang được cấp tốc khai quật tại Afghanistan.


Ðế quốc Kushan khởi đầu khi dân tộc mà họ tự nhận là Yuezhi, người Hán gọi là Nhục Chi hay Nguyệt Thị, đã bị dân tộc Hán đẩy từ miền Ðông của vùng Trung Á đến khu Bactria và Ferghana mà ngày nay chúng ta gọi là Afghanistan. Trước đó, Bactria đã được cai trị bởi một vương quốc nằm trong đế quốc của Alexander Ðại đế, nhưng trước đó nữa, Bactria nằm trong vương quốc của vua A Dục. Khi người Kushan tìm tới sống ở vùng này, họ đã theo đạo Phật vốn phổ biến từ trước và học thêm những tập tục của đế quốc Ấn-Hy Lạp. Trong giai đoạn hình thành của Con đường Lụa, đế quốc Kushan đóng vai quan trọng. Qua họ, vải len, vàng và bạc từ Rome đi về phương Ðông; bông vải, hương liệu và đá quí của Ấn độ đi lên phương Bắc; tơ lụa của Trung Quốc có thể đi sang phương Tây; và rubies cùng lapis lazuli của Bactria đi ra khắp thế giới văn minh.
Con đường giao thương đó cũng đưa Phật Giáo từ Ấn Ðộ qua Trung Á rồi sang Việt Nam, Trung Quốc và Nhật Bản. Trung tâm Phật Giáo đầu tiên ở Ðông Á nằm ở Luy Lâu, lúc đó thủ phủ của Giao Chỉ Quận. Và cũng vì vậy, tất cả tượng Phật của chúng ta đều khoác áo choàng Hy Lạp. Trường phái mỹ thuật Phật Giáo Gandharan, kết hợp mỹ thuật Ấn Ðộ và Hy Lạp cho đến nay vẫn còn chế ngự.

Cách thủ đô Kabul của Afghanistan ngày nay chỉ có 30km (19miles), nằm dưới một lớp bụi cát là một khu đền chùa Phật Giáo ở một địa danh là Mes Aynek. Cái tên này có nghĩa là “Núi đồng,” vốn nằm trên một khu mỏ đồng lớn nhất nhì thế giới. Khu đền chùa này được xây dựng có lẽ khoảng thế kỷ thứ 1, nhưng đa số những đền đài chính là khoảng thế kỷ thứ 2 đến thứ 4. Ðến thế kỷ thứ 4 sau công nguyên thì đế quốc Kushan bị chia cắt bởi đế quốc Sassanian, nguồn gốc từ Ba Tư, và sau cùng bị Hồi Giáo chinh phục. Chính trong giai đoạn đế quốc Kushan suy yếu này là khi khu đền đài Mes Aynek được xây dựng. Quanh khu đền chùa và tu viện người ta còn thấy có rất nhiều dấu vết khai thác đồng. Một số các nhà khảo cổ tin là chính các vị sư đã khai thác đồng và nhờ vậy mà khu này phồn thịnh. Khi người Hồi Giáo đến thì rừng đã bị chặt sạch nên họ không khai thác được mỏ đồng ở Mes Aynek nữa. Dưới thời Taleban, khu này đã trở thành một trung tâm huấn luyện của al Qaeda, với Osama bin Laden đã từng trốn trong các hang động gần đó.

Và chính mỏ đồng này đã lôi cuốn Tập đoàn MGC của Trung Quốc đến đây. Chính phủ Trung Quốc đã hỗ trợ cho việc đầu tư 3.5 tỷ đô la cho việc khai thác đồng ở Mes Aynek, đầu tư ngoại quốc lớn nhất của Afghanistan. Chính phủ Trung Quốc hứa sẽ cung cấp cho chính phủ Afghanistan 880 triệu đô la khi dự án khởi công, trước cả khi những quặng đồng đầu tiên được khai thác, và sau đó mỗi năm chừng đó tiền. Chương trình của MGC dự trù cho nổ nguyên khu vực tu viện và đền chùa của Mes Aynek để mở một mỏ lộ thiên khai thác số đồng mà họ dự trù sẽ lên đến 45 tỷ đô la.

Chính phủ Afghanistan tuy vậy khi ký hợp đồng với Trung Quốc đã đòi hỏi hoãn khai thác ba năm để cho các nhà khảo cổ cố gắng vớt vát cứu một số các bảo vật vô giá của Mes Aynek. Một phần của những báu vật này đã được trưng bày tại một cuộc triển lãm do tòa Ðại Sứ Hoa Kỳ ở Kabul bảo trợ cho thấy những tác phẩm tuyệt vời.

Mới đây, một nhà báo của tờ Evening Standard của Luân Ðôn đã tìm tới thăm khu vực khảo cổ này. Nhà báo thấy một khu khảo cổ bận rộn, với mọi người đang cố đào một bàn chân Phật khổng lồ. Trong cuộc chạy đua giữa quá khứ văn hóa và tương lai kinh tế của Afghanistan, quá khứ đã thua trận. Thời gian đã bị cắt bớt một năm. Giờ đây 32 nhà khảo cổ do ông Philippe Marquis, của phái bộ khảo cổ Pháp ở Afghanistan cầm đầu, đang cố gắng cứu vãn được chừng nào hay chừng đó. Nhà báo cũng gặp một bà người Hoa bước vào, nhã nhặn hỏi thăm cố gắng của các nhà khảo cổ. Ðại công ty MGC đang muốn bắt đầu khai thác vào cuối năm 2011 này, và bà ta là đại diện của MGC.

Bà Laura Tedesco, một nhà khảo cổ do Tòa Ðại Sứ Hoa Kỳ gửi đến, than thở: “Khu này to lớn quá, 10 năm nữa cũng chưa khai quật hết chứ đừng nói chỉ có vài tháng.” Ông Marquis thì nói đây có lẽ là địa điểm khảo cổ quan trọng nhất trên Con đường Lụa, và ông bảo là những gì họ vớt vát được cho đến hôm nay sẽ làm chật Viện Bảo Tàng Quốc Gia Kabul. Hồi tháng 7 năm ngoái, nhóm các nhà khảo cổ đã nhận được thư nói là phải hoàn tất vào cuối năm. Nay hạn kỳ đã qua nhưng chưa thấy gì. Một nhà ngoại giao tuy vậy nói là MGC đã gây áp lực với Kabul phải ngăn cản không cho các nhà khảo cổ đào thêm nơi khác trong khu quần thể khảo cổ này. Ông Marquis nói MGC đã giúp đỡ và có thiện ý. Nhưng ông Abdul Rauf Zakir, một nhà khảo cổ người Afghanistan thì mỉa mai nói: “Ðúng, họ giúp đỡ nhiều lắm. Họ muốn giúp để chúng tôi sớm hoàn tất. Họ muốn đuổi chúng tôi đi càng sớm càng tốt.”

Lần trước, khu quần thể Bamiyan đã bị Taleban đặt chất nổ phá tan tành. Lần này, khu Mes Aynak sẽ bị công ty Trung Quốc đặt chất nổ. Taleban nhân danh tôn giáo, còn Trung Quốc nhân danh đầu tư. Cả hai cũng chẳng đem lại bao nhiêu lợi ích cho Afghanistan. Tôn giáo mù quáng, quá khích của Taleban chỉ biết phá hoại, đầu tư của Trung Quốc đa số chắc lại tan biến vì tham nhũng. Thật tội nghiệp cho Afghanistan lắm thay!

Không có nhận xét nào:

Đăng nhận xét