Chủ Nhật, 3 tháng 4, 2011

Mesa Verde National Park: Nơi tập trung di tích kiến trúc của tổ tiên người Da Đỏ

Trùng Dương
Những người muôn năm cũ
Hồn ở đâu bây giờ?
(Vũ Đình Liên)

Vào một ngày mùa đông tuyết rơi năm 1888, hai anh em cao bồi nhà Wetherill đi kiếm mấy con bò đi lạc trong vùng đồi núi thuộc tây nam tiểu bang Colorado. Tình cờ họ bắt gặp trong hốc núi bên kia thung lũng qua màn tuyết rơi di tích kiến trúc đồ sộ của một làng thuộc bộ lạc Da Đỏ, đẹp và huyền bí như trong một giấc mơ. Hai anh em rủ nhau lần qua đó khám phá.

Cliff Palace: Toà lâu đài trong hốc núi


Cliff Palace vào mùa đông (Ảnh Robert Winslow)

Việc khám phá ra ngôi làng hoang phế đã nhiều thế kỷ chưa một ai bén mảng tới song hầu như còn nguyên vẹn nhờ nép trong hốc núi, mà anh em nhà Wetherill đặt tên là Cliff Palace (Lâu đài trong hốc núi), và nhiều di tích kiến trúc cổ tương tự song nhỏ hơn trong vùng nay là Mesa Verde National Park đã mở đầu cho một thời kỳ thi đua sưu đào cổ vật, kể cả những di cốt của người Da Đỏ được chôn cất đã nhiều thế kỷ. Anh em nhà Wetherill cũng xoay ra nghề đào cổ vật, và trang trại của gia đình họ trở thành nơi du khách tới để được hướng dẫn đi xem các di tích cổ trong Mesa Verde. Người ta đào cổ vật đem bán cho các viện bảo tàng hoặc giữ làm sưu tập riêng, một việc làm hoàn toàn hợp pháp hồi ấy.

Nhà thám hiểm Nordenskiold và Mesa Verde

Cho đến năm 1891 khi một thanh niên Thụy Điển, con một nam tước, có kiến thức về khoa khảo cổ và đã từng tham gia những cuộc thám hiểm ở Bắc Âu, nghe về Cliff Palace và những kiến trúc gọi là cliff dwellings này trong Mesa Verde, đã tìm tới gia đình Wetherill để nhờ hướng dẫn đi xem. Gustaf Nordenskiold dự tính ở lại Mesa Verde một hai tuần rồi đi thăm thú các nơi khác ở phía tây nam, trong đó có Grand Canyon.
Hai tuần thành bốn tháng miệt mài giữa những di tích của tổ tiên người Da Đỏ (tiếng thổ dân gọi là Anasazi, có nghĩa là “the old ones”). Chính Nordenskiold đã dậy cho anh em Wetherill cách khai quật và ghi chú từng di tích và cổ vật. Và quan trọng hơn cả, ông đã chụp hình một số di tích này trước mỗi khi bắt đầu khai quật, mà sau này khi về lại Thụy Điển đã gom những ghi chú lại và in thành cuốn “Cliff Dwelling of the Mesa Verde” cùng với hơn 110 tấm hình trắng đen. Cuốn sách đã trở thành một cẩm nang của những người nghiên cứu và trùng tu Mesa Verde sau này.


[H2] Vào mùa hẻ 1891, Gustaf Nordenskiold từ Thụy Điển ghé thăm Mesa Verde. Thoạt đầu ông chỉ có ý định tới thăm nơi này một hay hai tuần cho biết. Hai tuần trở thành bốn tháng miệt mài giữa những di tích làng mạc của người Anasazi, ghi chép và chụp hình. Hình trên, trái, anh em nhà Wetherill giúp Nordenskiold mang đồ nghề máy ảnh và các dụng cụ khác xuống Little Long House; giữa, John và Al Wetherill, tại di tích Spruce Tree House, được Nordenskiold mướn phụ giúp và đồng thời truyền lại căn bản khai quật di tích theo phương pháp khảo cổ khoa học; và phải, Cliff Palace qua ống kính của Nordenskiold vào năm 1891. (Ảnh Gustaf Nordenskiold, 1891, trích từ “Photographing Mesa Verde – Nordenskiold and Now”, William G.

Howard, Douglas J. Hamilton and Kathleen L. Hamilton, The Durango Herald Small Press, 2006)

Khi Nordenskiold thu vén những cổ vật của Mesa Verde và đóng thùng để chuyển về nước, dân địa phương phản đối. Chính quyền liên bang tại địa phương bắt ông và đưa ra tòa xử, nhưng không có luật để buộc tội ông, nên đành để ông ta tự do chở những thùng cổ vật về Thụy Điển.

Luật Bảo vệ Cổ vật ra đời
Mesa Verde trở thành công viên quốc gia

Cũng từ đấy có cuộc vận động của các tổ chức tại địa phương phối hợp với một số nhân vật quan tâm tại Washington, D.C., với Quốc Hội Liên Bang, kéo dài tới 15 năm. Kết quả là luật Bảo vệ Cổ vật (Antiquities Act of 1906) ra đời vào ngày 8 tháng 6 năm 1906. Ba tuần sau đó, Tổng thống Theodore Roosevelt ký sắc luật và Quốc Hội Liên Bang chấp thuận việc thiết lập Mesa Verde National Park, công viên đầu tiên được thành lập để bảo tồn các di tích khảo cổ, ước tính vào khoảng 4,000 đơn vị, trong đó có khoảng 600 kiến trúc lớn nhỏ.

Mesa Verde, tiếng Tây Ban Nha có nghĩa là cái bàn xanh lá cây, trên đó tổ tiên người Da Đỏ trồng trọt mưu sinh cho tới thế kỷ 13, thực ra không phải là địa danh duy nhất trong vùng đã được bảo vệ, mà còn nhiều di tích cổ khác nữa. Nhưng Mesa Verde nổi tiếng nhất vì là địa điểm tập trung nhiều nhất các di tích kiến trúc đặc thù (pueblo architecture) của tổ tiên người Da Đỏ (cũng còn gọi là Ancient Pueblo peoples), mà lớn nhất là Cliff Palace, với 150 phòng và 23 kivas (phòng hình tròn xây thụt xuống lòng đá dùng làm nơi tụ họp, cúng tế).

Theo các nhà khảo cổ thì sau khi sinh sống trên các mặt bằng của các mesa khoảng 600 năm, tổ tiên của người Da Đỏ, không rõ vì lý do gì, có người cho là vì nhu cầu an ninh, bắt đầu xây nhà cửa và sống thành cộng đồng làng mạc trong hốc núi vào khoảng cuối thập niên 1190, lên xuống bằng những bậc khoét vào thành núi bằng đá cát (sandstone) chỉ vừa đặt bàn chân. Khoảng cuối thập niên 1270, họ bắt đầu di cư xuống phía nam nay là New Mexico và Arizona. Đến năm 1300 thì mọi sinh hoạt tại Mesa Verde chấm dứt, căn cứ vào phương pháp đo lòng cây (tree-ring dating). Nhiều nhà khảo cổ suy đoán là có lẽ các trận hạn hán liên tiếp đã ảnh hưởng tới việc trồng trọt trên mesa nên dân làng đã phải bỏ đi tìm đất sống ở phía nam, nơi người ta tìm được những cổ vật mang những đặc tính tương tự với những cổ vật tìm thấy ở Mesa Verde.
Tuy nhiên, việc tại sao bỗng dưng người Anasazi biến mất khỏi Mesa Verde vẫn còn là một đề tài đang còn được tranh biện, và đã trở thành nguồn cảm hứng cho nhiều nhà văn, trong đó có nữ văn sĩ nổi tiếng của Mỹ là Willa Cather (1873-1947). Một trong những truyện bà viết có liên quan trực tiếp tới Mesa Verde là “Blue Mesa”.

Khi nhân viên liên bang (hồi ấy thuộc Department of Interior, vì National Park Service mãi tới năm 1916 mới được thành lập) tiếp thu Mesa Verde vào năm 1906, phần lớn cổ vật đã bị đào sới và tẩu tán đi tứ xứ rồi, chỉ còn lại những di tích kiến trúc đổ nát. Tiến sĩ Jesse W. Fewkes và giám đốc công viên đầu tiên do liên bang chỉ định là Jesse L. Nusbaum quyết định trùng tu các di tích kiến trúc và dùng chúng để kể lại lịch sử của Mesa Verde.

Mesa Verde National Park và New Deal

Việc trùng tu và bảo trì tiến hành rất chậm, phần lớn vì thiếu ngân quỹ. Cho tới thời New Deal do Tổng thống Franklin Delano Roosevelt phát động vào năm 1933 để cứu vãn nền kinh tế đang bị khủng hoảng, Mesa Verde nhờ vậy có ngân sách và nhân lực để trùng tu lại các di tích kiến trúc cổ và xây dựng hạ tầng cơ sở như đường xá và những kiến trúc khác.

Trong số khoảng 600 di tích tìm thấy, 90 phần trăm có 10 phòng hay ít hơn. Một phần ba chỉ có một hay hai phòng. Những di tích nổi tiếng nhất gồm Cliff Palace (150 phòng), Long House (150 phòng), Spruce Tree House (130 phòng), và Balcony House (40 phòng).

Mesea Verde National Park chính thức mở cửa cho du khách vào xem vào năm 1972. Hàng năm có khoảng nửa triệu khách viếng nơi này, mặc dù các di tích phần lớn nằm ở cao độ tới trên 7,000 feet. Du khách có thể thăm viếng khoảng gần chục di tích đã được trùng tu và bảo trì, như Cliff Palace, Balcony House, Spruce Tree House và Square Tower House trên Chapin Mesa; và Long House và Step House trên Wetherill Mesa nằm ở góc tây nam công viên chỉ mở từ Memorial Day cho đến ngày Labor Day. Có vài di tích cần mua vé và có nhân viên của công viên hướng dẫn, và đòi hỏi người viếng phải có thể đi bộ và trèo cao được.

Muốn tìm hiểu thêm, xin viếng http://www.nps.gov/meve/index.htm của National Park Service, và http://whc.unesco.org/en/list/27 của UNESCO World Heritage Center.

Đi thăm Mesa Verde National Park

Vào đầu tháng 5, 2008, vài người bạn từ hồi học trung học Gia Long, Sài Gòn, và tôi rủ nhau đi thăm vùng Four Corners, nơi duy nhất trên đất Mỹ bốn tiểu bang Arizona, Utah, Colorado và New Mexico gặp nhau và là nơi tập trung nhiều công viên quốc gia nhất trên đất Mỹ, trong đó có Mesa Verde National Park nằm ở tây nam của tiểu bang Colorado. Chúng tôi trải qua ba ngày trong Mesa Verde, trước khi đi thăm các công viên khác trong vùng. Sau đây là một số hình ảnh chọn lọc về Mesa Verde.


[H3] Hàng hình trên cùng trong collage trên, hình bên phải, lối vào Mesa Verde National Park, và trái, phong cảnh chung của vùng Mesa Verde với những chóp núi bằng phẳng như mặt bàn một thời xanh tươi thuận tiện cho việc canh tác, do đấy gọi là Mesa Verde (cái bàn xanh tươi). Tổ tiên của người Da Đỏ, tiếng thổ dân là Anasazi (có nghĩa là “the old ones”, tạm dịch là “người trăm năm cũ”), một thời canh tác và sinh sống trên đó trong những ngôi nhà xây thụt xuống mặt đất, nên gọi là “pit house”. Vào cuối thập niên 1190, họ khởi sự xây nhà và sống thành làng mạc trong các hốc núi, nay gọi là cliff dwellings, trong khi vẫn tiếp tục canh tác trên các mesa. Được khoảng 100 năm thì, theo suy luận của một số nhà khảo cổ, có lẽ vì mất mùa liên tiếp, họ kéo nhau xuống miền đồng bằng nay là New Mexico và Arizona. Các cliff dwellings bị bỏ hoang sau đó cả 600 năm cho tới khi được hai anh em cao bồi nhà Wetherill tìm thấy vào năm 1888.

Cliff Palace được tìm thấy đầu tiên, là kiến trúc lớn nhất trong số 600 đơn vị trong Mesa Verde. Di tích này có bề ngang chỗ rộng nhất khoảng 324 feet, sâu 89 feet và cao 59 feet, gồm có 150 phòng với 23 phòng tròn xây thụt xuống lòng đá làm nơi tụ họp và cúng tế. Dân số của Cliff Palace vào lúc thịnh ước tính có khoảng 100-200 người.

Ngày nay du khách có thể vào viếng nơi này, song phải mua vé, $3/người, và theo sự hướng dẫn của một nhân viên của công viên, và leo xuống rồi leo lên nhiều bậc đá hẹp và thang cây. Cliff House, cũng như Balcony House bên dưới, chỉ mở cửa cho công chúng từ tháng 4 tới tháng 10. Vào mùa đông, có thể đứng trên Cliff Palace Loop Road nhìn xuống hai di tích này.


[H4] Đường lên Balcony House trắc trở hơn so với Cliff House vì phải leo lên một cái thang cao 34 feet kê chênh vênh bên miệng một cái vực, như trong ba hình ở hàng đầu của collage trên. Một chị bạn của chúng tôi đã tính bỏ cuộc vì chị vốn bị yếu tim, sợ xỉu nửa chừng. Lên tới nơi chị mới thú nhận, và nói là chị ta đã nghĩ bụng nếu bỏ cuộc, ngày mai chắc chắn “tiếng tăm” đó sẽ vang dội khắp cái e-mailing list của nhóm bạn trung học cũ, nên chị đã vừa leo vừa niệm Phật cho được tới nơi an toàn. Hàng dưới, hình trái, các bạn của tôi sau khi lên tới Balcony House; hình giữa, phía sau chỗ tôi đứng là di tích của một cái kiva; và phải, một du khách đang điều chỉnh máy ảnh để chụp một cảnh từ Balcony House ngó ra thung lũng bên trái của hình.

Bacony House là di tích thuộc cỡ trung bình tìm thấy có lẽ được xây ở nơi cao và ít bị ảnh hưởng bởi thời tiết nhất, gồm 40 phòng. Du khách cần mua vé và tuyệt đối theo sự hướng dẫn của một nhân viên công viên, vì ngoài việc leo cái thang trên còn phải đi qua những đường hầm ngắn và lối đi hẹp, có chỗ phải khom xuống, chưa kể lối ra khỏi di tích dốc ngược, trông chỉ như một cái khe đá.

Đứng trên Balcony House nhìn xuống thung lũng bên dưới, khách không khỏi tự hỏi: Cắc cớ gì mà ai đó xây nhà tuốt trên cao làm vậy, nếu không là triết nhân hay ẩn sĩ? Làm thế nào, khi lối đi lên xuống chỉ nhỏ như một cái khe đá như thế, người xưa có thể mang các vật liệu xây cất như đá, đất và cây xuống? Phải bao lâu mới xây xong Balcony House? Những câu hỏi lởn vởn trong đầu khách đi viếng các di tích cổ xưa, không chỉ ở đây, mà ở cả những nơi khác. Song riêng nơi đây tôi không phải tự hỏi thêm là đã có bao nhiêu nô lệ bị đưa đến đây xây nên kiến trúc tuyệt vời này, vì không thấy đâu nói đến việc người Anasazi có lệ dùng nô lệ. Theo tôi, các kiến trúc trong Mesa Verde có một cái đẹp đằm thắm, mộc mạc, như kiến trúc Việt Nam. Và hơn thế nữa, tự mỗi công trình còn là một tác phẩm điêu khắc, trông rất đã mắt.


[H5] Square Tower House là kiến trúc có cây tháp vuông cao tới bốn tầng và được coi là cao nhất trong Mesa Verde. Du khách có thể chiêm ngưỡng kiến trúc này từ trên cao và quanh năm, không cần mua vé và hướng dẫn. Cũng vậy là di tích Spruce Tree House, hàng dưới [H5], nếu tuyết không gây trở ngại vào mùa đông vì để tới được Spruce Tree House, khách phải đi theo một lối đi quanh co và dốc khoảng trên dưới nửa mile. Spruce Tree House gồm 130 phòng, chiều ngang dài nhất khoảng 216 feet, sâu khoảng 89 feet. Dân số thời thịnh ước tính khoảng từ 60 tới 80 người. Gọi là Spruce Tree vì nghe nói trước kia có một cây thông cao trước cửa động, và anh em nhà Wetherill đã từ chóp mesa leo xuống hốc núi này bằng cách bám vào các cành cây leo xuống.

Khi chúng tôi viếng Mesa Verde vào tháng 5, hai di tích Long House và Step House trên Wetherill Mesa nằm ở góc tây nam công viên còn đóng cửa. Vậy xin hẹn lại sau chuyến đi vào đầu tháng 9 năm nay đã sắp xếp với vài bạn ảnh. (TD, 03/2011)

Không có nhận xét nào:

Đăng nhận xét