Thứ Ba, 22 tháng 2, 2011

MỘT THẾ GIỚI HẬU HOA KỲ (THE POST-AMERICAN WORLD)

Fareed Zakaria
Người dịch: Lê Quốc Tuấn


Mục Đích Của Hoa Kỳ

Kỳ 6

3. Hãy là Bismark nhưng đừng là Anh Quốc : Josef Joffe từng lập luận rằng có hai điều tương tự của lịch sử Hoa kỳ có thể nhìn vào mà xây dựng chiến lược vĩ đại của mình: Anh Quốc và Bismark. Anh Quốc đã từng nỗ lực để cân bằng với các quyền lực đe dọa và đang nổi lên nhưng mặt khác vẫn giữ một vai trò thấp trong lục địa châu Âu. Ngược lại Bismark đã chọn lựa cách tham dự với tất cả các quyền lực lớn. Mục đích của ông là có những mối quan hệ với tất cả các quyền lực lớn tốt hơn là các quan hệ giữa họ với nhau - để trở thành một trung tâm cho cơ chế thế giới của Âu châu.


Đối với Hoa Kỳ, lựa chọn của Anh Quốc không phải là một lựa chọn tốt. Mỹ đã từng đảm nhiệm vai trò đó trong quá khứ - chống lại Nazi của Đức và Liên Xô - nhưng các trường hợp ngày nay khiến cho chiến lược ấy trở nên thiếu khôn ngoan. Thế giới không chia ra thành những doanh trại, thế giới liền lạc, lệ thuộc lẫn nhau hơn trước đây. "Cân bằng" với một quyền lực đang lên có thể là một chính sách có tiềm năng tự thoả mãn, gây bất ổn và nguy hiểm. Nếu Washignton cân bằng với Trung Quốc, trước khi Bắc Kinh lộ ra bất cứ nghiêng ngả nghiêm trọng nào khiến gây gián đoạn đến trật tự thế giới, Hoa Kỳ sẽ thấy chính mình bị cô lập - và sẽ phải trả một giá đắt về kinh tế và chính trị cho chính mình vì đã phải là một lực lượng ngăn trở. Vì sức mạnh hết sức lớn của Mỹ, không hành động thái quá vai vế của mình cần phải là một phần quan trọng của bất cứ chiến lược lớn nào. Nếu không, các nước khác sẽ, bằng nhiều cách khác nhau - sẽ cố gắng để bù đắp lại.

Tuy nhiên, Washington thích hợp một cách lý tưởng để đóng một vai trò có tính cách Bismark trong hệ thống hiện tại của toàn cầu. Hoa Kỳ có được các quan hệ với tất cả các quyền lực lớn trên thế giới tốt hơn là giữa họ quan hệ với nhau. Ở Á Châu, chính quyền Bush đã hoàn thành xuất sắc công việc tăng cường mối dây liên kết với Nhật Bản, Úc và Ấn độ. Hoa Kỳ nên thực hiện điều tương tự với Moscow và Bắc Kinh, không có lợi gì khi biến họ trở thành những đối thủ thường trực. Khôn ngoan của lối tiếp cận kiểu Bismark là nó mang lại cho Hoa Kỳ sự cân bằng lớn nhất với tất cả mọi phe phái, tối đa hóa khả năng của mình để định hình một thế giới an bình và ổn định. Và nếu như mọi điều không có kết quả, nó cũng mang lại cho Hoa Kỳ một tính chính đáng và lối thoát để chuyển vào một vai trò cân bằng.

4. Chọn theo thực đơn (Order à la carte): Trong các học giả và các nhà thực hành về quan hệ quốc tế, có một lý thuyết vượt trội về việc làm thế nào và vì sao hòa bình quốc tế có thể tồn tại được. Lý thuyết này cho rằng hệ thống ổn định nhất là hệ thống với một quyền lực thống trị đơn độc để duy trì trật tự. Anh quốc và Hoa kỳ đã từng dùng đến vai trò này trong hai trăm năm. Trong mỗi trường hợp, quyền bá chủ là nền kinh tế thống trị và quân sự, trở thành thị trường, người cho vay một giải pháp tối hậu, nơi chốn của một trung tâm tài chính thế giới và là kẻ cầm giữ hối đoái. Trong các ý nghĩa về quân sự-chính trị, mỗi trường hợp bảo đảm các đường hàng hải, cân bằng các mối de dọa đang lên và can thiệp khi nghĩ rằng mình cần cần thiết phải hành động để ngăn chặn sự mất trật tự. Mặc dầu cả hai đã có nhiều sai lầm, nhưng sự ổn định của hệ thống và thành công của kinh tế thế giới và các xã hội mở rộng mà họ từng xây dựng nên đã là một gia tài của quyền bá chủ Anglo-Mỹ.

Nhưng nếu quyền bá chủ suy yếu đi thì sao ? Mỹ không còn là thị trường lớn duy nhất trên thế giới. Đồng đô la có lẽ không duy trì được vai trò được tôn thờ của nó mãi như một loại tiền tệ dự trữ, nhường bước cho một thành phần cấu thành đa số từ đồng euros và đô la nhưng cũng bao gồm cả các tiền tệ khác nữa. Trong một số khu vực - Vùng biển Nam Trung Hoa chẳng hạn - lực lượng quân đội Mỹ có lẽ ít thích hợp hơn với lực lượng quân đội Trung Quốc. Trong các thương thuyết quốc tế, Mỹ sẽ phải thoả hiệp và mặc cả với nhiều nước khác. Tất cả những điều này có tăng thêm bất ổn và mất trật tự không ?

Không cần thiết. Hai trăm năm của quyền bá chủ Mỹ-Anglo thực đã tạo nên một hệ thống không mỏng manh như đã từng có trong những năm 1920 và 1930 (Khi quyền lực Anh suy mòn, Mỹ chưa sẵn lòng thay thế và Âu châu còn đổ vỡ trong những vết rạn nứt). Khái niệm căn bản của hệ thống hiện hành - một nền kinh tế thế giới mở rộng, các thương thảo đa phương - đã được chấp nhận rộng rãi. Và một hình thái mới của sự hợp tác đang phát triển. Anne-Marie Slaughter đã từng viết về việc một hệ thống pháp lý kiến lập những tiêu chuẩn liên quốc gia mà không cần ai phải cưỡng ép làm như thế nào - tạo nên một trật từ mạng lưới từ dưới lên. Không phải vấn đề nào cũng tự dẫn đến sự ổn định, nhưng nhiều vấn đề sẽ được như thế. Nói một cách khác, cuộc tìm kiếm một siêu giải pháp cho mọi vấn đề có lẽ là vô ích và không cần thiết. Sự làm việc chung quanh nhau ở mức nhỏ hơn có lẽ lại có hiệu quả.

Hoa Kỳ nên đi theo trật tự đặc biệt ấy. Richard Haass, nhân vật cầm đầu Ban Hoạch định Chính sách trước đây đã gọi một cách sáng tạo là "chủ nghĩa đa phương theo thực đơn (à la carte multilateralism). Không một định chế tổ chức riêng biệt nào là luôn luôn đúng, không một hệ thống mạng lưới nào là lý tưởng. LHQ có thể hữu hiệu cho một khó khăn này, NATO cho một khó khăn khác, OAS cho một điều khác nữa. Và đối với vấn đề mới như sự thay đổi khí hậu, có lẽ một liên minh mới bao gồm các thương nhân tư và các tổ chức phi chính phủ có thể có ý nghĩa nhất. Đời sống quốc tế sẽ chỉ luôn luôn trở nên nháo nhào hơn. Hòa giải, mềm dẻo và đáp ứng có lẽ sẽ mang lại các kết quả tốt hơn về căn bản thay vì khăng khăng về một lối tiếp cận thuần nhất dựa trên một khái niệm như một phương cách duy nhất để giải quyết các vấn đề quốc tế là phương cách mà chúng ta đã từng giải quyết được các khó khăn trong quá khứ, trong những thập niên khi đất nước còn mạnh mẽ một cách khác thưòng. Một cơ chế quốc tế có tổ chức hơn qua đó các vấn đề được giải quyết bằng một loạt các giải pháp và cấu trúc khác nhau có thể tạo nên một tầng ổn định riêng của nó. Điều này không thu hút như nhiều cơ cấu chính thức cho hoà bình, đang bám rễ và được điều khiển qua một hoặc hai tổ chức trung tâm ở New York và Geneva nhưng là một loại trật tự bền và thực tiễn hơn.

Công cuộc tìm kiếm trật tự không đơn giản là một khó khăn của riêng Hoa Kỳ. Nếu sự vươn dậy của các nước còn lại cũng mang đến sự nổi dậy của những quyết đoán, lợi quyền và tự hào quốc gia, thì sự nổi lên này có tiềm năng mang đến bất ổn ở mọi nơi chốn. Đồng thời, sự nổi dậy này đang xảy ra ở những quốc gia nơi hòa bình và ổn định mang lại được những phần thưởng vĩ đại - mang đến những mối khích lệ lớn lao của Trung Quốc, Ấn độ và ngay cả Nga để giữ được hệ thống của mình ổn định. Khó khăn chính ở chỗ là những quyền lực đang lên này không có được một khích lệ trực tiếp và rõ ràng để giải quyết các vấn đề chung mà hệ thống mới này tạo nên. Các va chạm quốc gia, khí hậu thay đổi, tranh cãi giao thương, tình trạng môi trường xuống dốc và các bệnh tật lây nhiễm có lẽ sẽ đều mưng mủ cho đến khi chạm phải một cơn khủng hoảng - và đến lúc ấy có thể là quá muộn. Giải quyết các vấn nạn ấy và mang lại cho những điều tốt lành cho công chúng thế giới đòi hỏi một nhà tổ chức, một nhà trọng tài hoặc một lãnh tụ.

5. Suy nghĩ một cách bất đối xứng: Hoa Kỳ có một quân đội hùng mạnh nhất trong lịch sử thế giới. Thế mà vẫn thấy mình khó khăn để đạt được ưu thế ở Iraq. Quân đội Israel vô cùng giỏi hơn các lực lượng của Hezbollah. Nhưng quân đội này không thể thắng được một trận quyết định trong các xung đột sau này của họ với Hezbollah. Tại sao ? Bởi vì thời đại hiện nay là một thời đại mà các đáp trả bất cân xứng đã trở nên dễ thi hành nhưng khó có thể bị đánh bại. Điều này là đúng, không chỉ đơn giản trong chiến tranh. Hãy nghĩ đến sự nổi dậy của các tổ chức ma túy, rửa tiền, những công nhân nhập cư và bọn khủng bố, tất cả đều nhỏ hơn và nghèo hơn nhiều so với các chính phủ đối đầu với họ. Trong một thời đại của hành động dai dẳng và chỉ trong khuôn khổ của các biên giới, các nhóm dân nhỏ với sự khéo léo, đam mê và cương quyết sẽ có được những thuận lợi quan trọng.

Để hành động trong khuôn khổ của ý nghĩa này, điều quan trọng và trước nhất là đừng bị rơi vào những cái bẫy. Trong một khúc phim video thực hiện vào năm 2004, Osama bin Laden đã giải thích chiến lược của y với sự thẳng thừng đáng ngạc nhiên. Ông ta liệt chiến lược ấy là “khiêu khích và nhử mồi”. “Tất cả mọi điều chúng ta phải hành động là gởi đến hai chiến sĩ Hồi giáo (mujahedin) …(và) dơ cao lên một mảnh vải viết dòng chữ ‘Al Qaeda’ nhằm mục đích dụ quân chúng đến đó, để gây cho bọn Mỹ phải đau khổ về những mất mát nhân mạng, kinh tế và chính trị”. Quan điểm của y đã được hiểu rõ bởi những nhóm khủng bố bần cùng trên khắp thế giới. Hoàn toàn không có liên lạc, giao tiếp, hướng dẫn gì rõ rệt từ bin Laden, các đơn vị nhỏ từ miền Đông nam Á Châu đến bắc Phi, Âu châu nay tuyên bố rằng họ là một phần tử của Al Qaeda, do đó đã thổi phồng tầm quan trọng của mình lên, tạo được sự chú ý của toàn cầu về mục đích của họ - và dĩ nhiên sẽ khiến được Hoa Kỳ phải chạy đua mà đánh trả lại chúng. Loại hành động quá tay này cũng khiến các chính sách cùng sự hiện diện của quân đội Mỹ - các cuộc đánh bom, những thiệt hại đến cả đôi bên của họ - trở nên vấn đề quan trọng. Cuộc tranh cãi có tính cục bộ chuyển từ chủ nghĩa khủng bố sang đế quốc Mỹ.

Hãy thử nhìn đến tính cách mà Hoa Kỳ dự tính bành trướng hiện diện của mình ở Phi Châu. Những lời khoa trương mà chính phủ Bush từng sử dụng thật đáng bình phẩm. “Chúng ta muốn ngăn ngừa các khó khăn khỏi việc trở nên những cơn khủng hoảng, ngăn ngừa những cơn khủng hoảng không trở nên các tai ương” Theresa Whelan, phụ tá thứ trưởng quốc phòng đã giải thích trong một cuộc phỏng vấn hồi năm 2007 “Chúng ta muốn Phi Châu được ổn định vì quyền lợi quốc gia của chúng ta”. Tuy nhiên, giải pháp của tính cách này, đã là sự sáng tạo ra một bộ chỉ huy quân sự mới cho lục địa này, AFRICOM, với vị tư lệnh và ban chỉ huy riêng của mình. Nhưng như nhà bỉnh bút David Ignatius của tờ Washington Post đã chất vấn một cách mẫn cảm: “Có phải quân đội Mỹ là công cụ đúng đắn cho nỗ lực xây dựng quốc gia mà AFRICOM hình dung rõ rệt ?” Một sự hiện diện lớn hơn của quân đội Mỹ sẽ kiểm soát được khủng bố và bất ổn trên lục địa này hay sẽ trở nên một sức hút cho chủ nghĩa chống Mỹ ?”Hoa Kỳ có rất nhiều quyền lợi ở châu Phi, từ việc giữ cho đất nước này ổn định đến việc kiểm soát ảnh hưởng của Trung Quốc nhằm ngăn ngừa những thảm kịch con người. Nhưng có phải một bộ chỉ huy quân đội là phương cách để thực hiện những điều này ? Hay đó chỉ đơn giản là một đáp ứng được hình thành bởi vì đây là cách chính phủ Mỹ biết cách đáp ứng - bằng một bộ chỉ huy quân đội. Mối nguy hiểm ở đây là một sự phí phạm tài nguyên, một phản ứng khiến khêu gợi đến chủ nghĩa đế quốc. Nhưng vấn nạn sâu hơn nằm ở tại quan điểm. Đấy chính là sự phân tích sai về vấn đề. Mark Twain từng viết “Đối với người có cây búa trong tay, mọi khó khăn đều trông như những cái đinh”.

Hoa Kỳ nên suy nghĩ sáng tạo và bất đối xứng. Điều này sẽ cho phép Hoa Kỳ tận dụng được một trong những thuận lợi chính của mình. Hoa Kỳ có những phương tiện tầm rộng hơn và sâu xa hơn là chỉ phương tiện quân đội của mình. Chẳng hạn như chính sách của Hoa Kỳ về Phi châu, nên tập trung vào việc xây dựng những đoàn ngoại giao, các năng lực xây dựng quốc gia và các nhóm hỗ trợ kỹ thuật thì có thể ít tối dạ hơn AFRICOM – nhưng sẽ có hiệu quả nhiều hơn về lâu dài. Điều này cũng đúng với cả những nước khác hơn ở Phi châu nữa. Điều mà Hoa Kỳ thiếu sót ở những nơi như Pakistan là một nỗ lực rộng lớn hơn để giúp đỡ đất nước ấy trong công cuộc hiên đại hóa của họ và một nỗ lực nhằm chứng tỏ rõ ràng với mọi người rằng Hoa Kỳ muốn là đồng minh với dân chúng ở đất nước ấy chứ không phải chỉ với quân đội. Khi tôi lớn lên ở Ấn độ, cơ quan thông tin Hoa Kỳ thường phục vụ như một sứ giả của văn hóa, ý tưởng và lý tưởng Mỹ. Toàn thể tiếp cận đến ngoại giao ấy đều bị đóng cửa sau thời chiến tranh lạnh và thậm chí còn tàn lụi sau 9/11. Nỗ lực chống khủng bố của quân đội Mỹ đã nhận được gần 1 trillion tài trợ. Một tài phí rộng rãi cho ngoại giao và các hoạt động dân sự sẽ chỉ dưới 10 tỉ.

Mỹ còn nhiều thứ hơn ngoài chính phủ của mình. Và tại đây có các hoạt động hứa hẹn hơn. Các tổ chức, trường đại học, từ thiện và các cá nhân đang hoạt động sâu sắc hơn và hiệu quả hơn ở ngoài nước. Washington nên học nhiều hơn từ những hội nhóm này, làm việc với họ nhiều hơn và động viên nhiều người Mỹ tham dự vào các hội nhóm này hơn. Những người Mỹ Hồi giáo, thay vì bị tra vấn, quấy nhiễu và cầm tù, nên được tranh thủ trong nỗ lực để am hiểu và thu hút chủ nghĩa căn cơ Hồi giáo. Một trong những sức mạnh chủ lực của Mỹ - xã hội dân sự của mình - phần lớn đã chưa được sử dụng trong cuộc chiến chống khủng bố.

(Còn tiếp)

Không có nhận xét nào:

Đăng nhận xét