Thứ Tư, 16 tháng 2, 2011

MỘT THẾ GIỚI HẬU HOA KỲ (THE POST-AMERICAN WORLD)

Fareed Zakaria
Người dịch: Lê Quốc Tuấn

Mục Đích Của Hoa Kỳ

Kỳ 5

Để diễn tả các loại hoạt động nào trong thế giới mới này sẽ ra sao cụ thể hơn, tôi đặt ra sáu chỉ hướng đơn giản :

1. Lựa chọn: Quyền năng vô hạn của Mỹ đã khiến Washington tin rằng mình được miễn trừ khỏi nhu cầu có các quyền ưu tiên. Washington muốn có tất cả. Việc Hoa Kỳ trở nên kỷ luật hơn về chủ đề này rất là hệ trọng. Thí dụ như trong các vấn đề về Bắc Triều Tiên, Iran, chính quyền Bush đã không thể quyết định được mình muốn thay đổi chế độ hay là thay đổi chính sách (trong việc tạo nên một vùng không có vũ khí hạt nhân). Cả hai đều có hiệu quả chồng chéo nhau. Nếu ta đe dọa thay đổi chế độ tại một quốc gia, chỉ khiến thúc đẩy mong muốn hạt nhân của chính phủ nước ấy, nghĩa là một chính sách không an toàn cho chính trị thế giới.


Hãy thử xem thế giới được nhìn ra sao đối với Iran. Đất nước này bị vây bủa bởi các quyền lực về hạt nhân (Nga, Trung quốc, Ấn độ, Pakistan, Isreal) và bên kia hai lần biên giới của mình là hàng ngàn quân nhân Mỹ (ở Iraq và Afghanistan). Tổng thống Mỹ đã minh định lập đi lập lại rằng ông xem chế độ ở Tehran là không hợp pháp, muốn lật đổ chúng đi và đã tài trợ nhiều tổ chức để nhắm đến mục đích tương tự. Nếu quý vị ở Tehran, những điều này có làm quý vị cảm thấy mình cần từ bỏ chương trình hạch nhân của mình đi hay không? Cứ khăng khăng đòi hỏi phải thay đổi chính sách hoặc chế độ, chúng ta sẽ chẳng đạt được điều nào cả.

Hoặc hãy nhìn chính sách của Mỹ đối với Nga. Chúng ta chưa từng bao giờ có thể chính xác dành ưu tiên gì trong các mối quan tâm và quyền lợi chủ yếu của mình với Moscow. Phải chăng là sự nguy hiểm của việc mất đi các vũ khí hạt nhân của mình, vốn chỉ có thể được bảo đảm bằng sự trợ giúp của nó ? Có phải chính Moscow hỗ trợ cô lập Iran ? Hay thái độ của họ ở Ukraine và Georgia ? Hay sự đối lập của họ đối với vòng đai ngăn chặn đạn đạo được đề nghị ở Đông Âu ? Hay là các chính sách về dầu hỏa và khí đốt thiên nhiên của họ ? Hay các điều kiện về nhân quyền ở Nga ? Chính sách gần đây của Mỹ đã từng là "tất cả những điều trên". Nhưng lãnh đạo là sự lựa chọn. Nếu chúng ta tin rằng việc giải trừ vũ khí hạt nhân và chủ nghĩa khủng bố là những vấn đề lớn lao nhất mà chúng ta đương đầu trong hiện tại, như Tổng thống Bush đã từng nhận xét, thì việc bảo vệ các đầu đạn hạt nhân của Nga và ngăn chặn Iran khỏi việc khai triển vũ khí hạt nhân chắc chắn chính là hai vấn đề chúng ta cần đến sự hợp tác của Nga - hơn tất cả mọi thứ khác.

Hoa Kỳ sẽ đặc biệt cần phải chọn lựa với những gì có quan hệ với Trung Quốc. Trung Quốc đang chứng nghiệm một cuộc vươn dậy mạnh mẽ, nhanh chóng đến quyền lực thế giới mà chưa nước nào từng trải qua trong lịch sử - nhanh chóng và mạnh mẽ hơn cả Hoa Kỳ trong quá khứ. Trung Quốc phải được ban cho một số không gian chính trị, ngay cả quân sự có giá trị để xứng tầm với sức mạnh đó. Đồng thời, cuộc vươn lên của họ không nên trở nên một che đậy cho chủ nghĩa bành trướng, gây hấn hoặc chia rẽ. Làm thế nào để đạt sự cân bằng này - một mặt ngăn cản được Trung Quốc, mặt khác lại điều tiết được với sự phát triển hợp pháp của họ - là chiến lược trọng tâm thử thách nền ngoại giao Hoa Kỳ. Hoa Kỳ có thể và nên định đặt những giới hạn với Trung Quốc. Nhưng cũng nên nhận ra rằng mình không thể định đặt những giới hạn ở mọi nơi chốn. Không may thay, chướng ngại đáng kể nhất mà Hoa Kỳ đối diện trong việc hình thành một chính sách như thế chính là một khí hậu chính trị trong nước vốn có khuynh hướng xem bất cứ nhượng bộ và điều tiết nào đều như một sự nhân nhượng vô nguyên tắc.

Trong mức độ mà Hoa Kỳ có thể học hỏi được điều gì từ kinh nghiệm của Anh Quốc, chính là sự cần thiết phải thực hiện những chọn lựa lớn lao về nơi nào Hoa Kỳ tập trung năng lực và chú ý của mình. Anh Quốc đã hành động như thế hết sức khôn ngoan khi đất nước này đối diện với sự vươn dậy của Hoa Kỳ. Anh Quốc đã kém khôn ngoan hơn về đế quốc của chính mình. Vào đầu thế kỷ hai mươi, London đã đương đầu với một tình trạng tiến thoái lưỡng nan hơn là tình trạng của Washington ngày nay. Khi một cuộc khủng hoảng nổ ra ở đâu đó, bất kể là ở khoảng cách xa đến đâu, thế giới đã nhìn về London và hỏi "Qúy vị sẽ hành động ra sao về điều này ?" Chiến lược ngớ ngẩn của Anh đã phải trải qua hàng nhiều thập niên - thời gian, năng lực và sức chú ý - vào những nỗ lực tuyệt vọng để ổn định hóa những nơi chốn ngoại vi trên bản đồ. Thí dụ như, Anh Quốc nên dùng ít nỗ lực để tổ chức các thu xếp về định chế của giới nông dân Hoà Lan ơ Transvaal - cũng như đánh nhau trong trận chiến Boer, khiến đã làm gãy lưng đế chế - để đối đầu hơn với sự suy giảm năng xuất của mình và sự nổi lên của Đức quốc trong khu vực trung tâm Âu châu.

Giới ưu tú Anh Quốc đã nhìn đăm đăm vào lịch sử La Mã một phần bởi vì sự mê hoặc của họ đối với một đế chế vĩ đại trước đây, nhưng cũng bởi vì họ tìm kiếm các bài học trong việc quản trị các giải đất bạt ngàn trên các lục địa khác nhau. Có một nhu cầu, như đã từng có, về những người giỏi ngôn ngữ, lịch sử và hành chính rộng lớn. Tuy nhiên, nhu cầu này, cuối cùng đã đi đến việc hoàn thiện một nhu cầu phát triển những người thiết kế của tương lai. Sức mạnh và tầm với của Anh Quốc cũng khiến cho đất nước này bị say sưa với một loại ý nghĩa của định mệnh lịch sử, một khuynh hướng được kích động từ cuộc phục hưng của đạo Tin Lành. Sử gia Correlli Barnett đã viết (trong những năm 1970) rằng một cuộc "cách mạng về đạo đức" đã thu hút nước Anh vào giữa thế kỷ mười chín, đưa đất nước ra khỏi một xã hội có căn cứ về lý lẽ và thực tiễn đến một loại xã hội thống trị bởi thuyết Phúc âm tôn giáo, sự tuân thủ đạo lý quá đáng và chủ nghĩa lãng mạn.

Hoa Kỳ đã có thể dễ dàng rơi vào cạm bẫy đế chế tương tự. Mọi khủng hoảng quanh thế giới đều cần đến sự chú ý và hành động của Hoa Kỳ. Ngày nay, các nhánh rễ và quyền lợi của Mỹ trải rộng khắp tựa như của Anh Quốc trong những ngày tháng ở đỉnh cao của đế chế. Đối với những ai tin rằng vị trí của Hoa kỳ trên thế giới là hoàn toàn khác biệt với vị trí của đế chế Anh, sẽ là một lợi ích có tính hướng dẫn để đọc bản "Báo cáo Cơ cấu Căn bản" (Base Structure Report) cho tài khóa năm 2006. Trong báo cáo này, bộ Quốc phòng khoe khoang về việc là "một trong những chủ đất lớn nhất thế giới" với một nhà máy thực chất bao gồm hơn 571.200 cơ phận (dinh thự, cấu trúc và các ban ngành) đặt tại hơn 3.700 khu vực, trên diện tích gần 30 triệu mẫu". Bản báo cáo liệt kê một mạng lưới trải dài 766 căn cứ trong bốn mươi nước ngoài, từ Argentina đến Liên Hiệp Anh. Những căn cứ hải ngoại này trị giá tối thiểu 127 tỉ vào năm 2005, chứa 197.000 nhân sự quân đội cùng một con số tương đương của các viên chức dân sự, độc lập và thuê mướn một số lượng 81.000 người ngoại quốc ở địa phương nữa. Tất cả bao trọn 687000 mẫu (gần 1.100 dặm vuông) đất đai ngoại quốc và riêng chi phí bảo quản đã tốn đến 13 tỉ của người đóng thuế.

Mỹ có thể mạnh hơn Anh Quốc, nhưng Mỹ vẫn không thể bỏ qua bài học là mình phải chọn lựa. Mỹ không thể can dự vào tất cả mọi thứ. Căng thẳng ở vùng Trung Đông là hệ trọng, nhưng căng thẳng ấy đã làm vướng kẹt tài nguyên, năng lực và sự tập chú khỏi mọi vấn đề khác trong chính sách ngoại giao Mỹ trong bảy năm qua. Washington ra khỏi những khiếu nại xét xử của thế kỷ thứ tám A.D., giữa người Sunnis và Shias ở Baghdad để đi vào thế kỷ thứ hai mươi mốt - đến Trung Quốc, Ấn độ, Brazil - nơi tương lai sẽ đưọc định đoạt. Mỗi lựa chọn nhằm tham dự vào một số chính nghĩa, xứng đáng, là một sự sao lãng khỏi những vấn đề chiến lược quan trọng hơn đang đối diện với Hoa kỳ. Để tập trung vào những vấn đề dường như khẩn thiết, chúng ta có thể quên mất những vấn đề thực sự quan trọng.

2. Xây dựng những lề luật rộng mở chứ không phải những quyền lợi nhỏ hẹp: Có một mối căng thẳng cơ bản trong chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ. Đất nước này muốn thúc đẩy các quyền lợi đặc thù của mình ra thế giới bên ngoài hay muốn tạo nên một cơ cấu của các lề luật, hành xử và các giá trị mà từ đó thế giới sẽ phải ràng buộc vào ? Trong một thời đại của những quyền lực đang nổi lên, quyền lợi quan trọng hơn của Mỹ nên là điều đến sau - để ngay cả các nước này có trở nên nhiều sức mạnh hơn, họ vẫn tiếp tục sống trong cấu hình của hệ thống quốc tế hiện hành. Đây là sự câu thúc có tính nguyên tắc mà chúng ta có thể dựng xây lên để bảo đảm rằng sự vươn dậy của những nước còn lại không trở nên một hình xoáy ốc cạnh tranh đi xuống, với các quyền lực lớn tự do hành động với những quyền lợi và lợi thế của riêng mình trong một phương cách làm bất ổn cả hệ thống. Để một hệ thống như thế có thể hoạt động được, chúng ta cũng nên bám chặt vào những lề luật này. Nếu Hoa Kỳ hành động tự do khi thích hợp với mục đích của mình, tại sao Trung Quốc lại không thể hành động tương tự trong vấn đề với Taiwan ? Hoặc Ấn Độ trong liên hệ với Pakistan ? Nếu chúng ta không bị ràng buộc bởi lề luật, tại sao họ lại phải ràng buộc ?

Trước tiên, điều đó có nghĩa là tự hiến mình vào các cơ cấu và định chế để giải quyết các khó khăn và phán quyết mà Hoa Kỳ đã từng sáng tạo (rộng khắp) trong năm thập niên qua. Nhưng điều này nhiều hơn là việc chỉ đơn giản tham dự nhiều buổi họp ở LHQ và ký kết nhiều hiệp định. Khi công bố các giá trị phổ quát, Hoa Kỳ phải diễn đạt vị trí của mình cẩn trọng. George Bush đã từng tuyên bố trong lễ nhậm chức lần thứ nhì của ông rằng "chính sách của Mỹ là tìm kiếm và ủng hộ sự phát triển các phong trào dân chủ và định chế trong tất cả các nước và các nền văn hóa, với mục đích tối hậu là chấm dứt bạo chúa trên thế giới của chúng ta". Thế nhưng, khi các nhà dân chủ ở Taiwan, Pakistan và Saudi Arabia bị bịt miệng, Hoa Kỳ yên lặng, lập luận - có lẽ thuyết phục - rằng đấy là những trường hợp đặc biệt. Đã thế, Washington bêu riếu Trung Quốc và mắng mỏ Ấn Độ vì đã không cứng rắn hơn với Bắc Triều Tiên và Burma. Các nhà ngoại giao ở cả hai nước này sẽ bảo cho bạn biết rằng đấy là những trường hợp đặc biệt đối với họ. Sự bất ổn ở Burma là một vấn đề ở xa đối với Mỹ. Nhưng quốc gia này chia xẻ chung biên giới với Trung Quốc và Ấn độ. Đối với họ, bất ổn đồng nghĩa với hàng triệu người di dân. Washington nên nhận thức rằng nếu mình có được sự đặc miễn của riêng mình thì các nước khác cũng có được những điều tương tự. Nếu không, Hoa Kỳ nên từ bỏ các đặc miễn của mình. Nhưng không làm gì cả, lại cứ rao giảng một đàng, hành động một nẻo, chính là sự giả dối, vốn cả hai đều sẽ không có kết quả và làm giảm giá trị của Hoa Kỳ.

Khi đến với chủ nghĩa khủng bố, Hoa Kỳ đã từng quá hạn hẹp. Một hệ thống bảo vệ tốt nhất chống lại đe dọa của khủng bố sẽ là một tập hợp các thuế quan và nhập cư trên toàn cầu kiểm tra hàng hóa vận chuyển và con người chung quanh thế giới, sử dụng cùng một tiêu chuẩn và cùng chia các căn bản dữ liệu. Còn như hiện nay, tiếp cận đơn phương của Mỹ là cưỡng ép các nước và các hãng hàng không áp dụng nhưng chỉ tại chính biên giới của mình - khiến tạo ra các điểm nghẽn, với các hậu quả tiêu cực cho kinh tế và hình ảnh của Hoa Kỳ trên thế giới. Đó là lý do vì sao, trong khi ngành du lịch cả thế giới bùng phát triển, việc du lịch đến Mỹ đã ngưng trệ từ sau 9/11.

Một thí dụ có ý nghĩa hơn đang diễn ra về mối căng thẳng này là công cuộc giải trừ vũ khí hạt nhân. Hoa Kỳ yêu cầu cả thế giới còn lại phải bám chặt vào Hiệp Ước Không Sản xuất vũ khí Hạt nhân. Hiệp ước này tạo ra một hệ thống đôi: những quốc gia đã phát triển vũ khí hạt nhân trước năm 1968 được phép có chúng, những nước chưa từng phát triển thì không được phép (và phải tuân thủ một số hướng dẫn tùy thuộc về việc khai triển năng lượng hạt nhân). Nhưng ngay cả khi khăng khăng đòi hỏi các quyền lực hạt nhân tuân thủ theo hiệp ước, Hoa Kỳ và các quyền lực khác lại tự cho phép mình không phải tuân thủ huấn lệnh khác trong bản hiệp ước; để "theo đuổi các thương thảo trong thiện ý về một số biện pháp có hiệu quả có liên quan đến sự chấm dứt cuộc chạy đua vũ khí hạt nhân... và việc giải giới vũ khí hạt nhân". Vì thế, khi Hoa Kỳ bảo các nước rằng việc chế tạo một vũ khí hạt nhân là một sự ghê tởm về chính trị, đạo lý và chiến lược trong khi mình lại duy trì một kho hàng ngàn đầu đạn và chế tạo, thử nghiệm những vũ khí mới, thì việc lên án vang lên sự giả dối. Thúc đẩy bởi các quan tâm ấy, Henry Kissinger, George Shultz, William Perry và Sam Nunn đã đề nghị Hoa Kỳ lãnh đạo một nỗ lực tham vọng giữa các sức mạnh hạt nhân - đặc biệt với Nga, để cùng với Hoa Kỳ giữ 85 phần trăm tất cả các vũ khí hạn nhân - nhằm giảm bớt số lượng các vũ khí hạt nhân, đưa chúng ra ngoài tình trạng nguy hiểm để cuối cùng hoạt động hướng đến một thế giới phi hạt nhân. Dù chúng ta có đến được mục đích đó hay không - và dù một thế giới không có ngăn trở của hạt nhân có là một ý tưởng tốt hay không - Hoa Kỳ sẽ đạt được nhiều niềm tin cậy nếu như di chuyển theo hướng này. Bằng không, Hoa Kỳ sẽ một lần nữa tựa như bảo cả thế giới còn lại rằng "Hãy làm theo lời tôi nói thôi, chớ có làm theo những gì tôi hành động".

Không có nhận xét nào:

Đăng nhận xét