Chủ Nhật, 13 tháng 2, 2011

MỘT THẾ GIỚI HẬU HOA KỲ (THE POST-AMERICAN WORLD)

Fareed Zakaria
Người dịch: Lê Quốc Tuấn


Mục Đích Của Hoa Kỳ

Kỳ 4

Những quy luật mới cho một Kỷ nguyên mới

Một số người Mỹ tin rằng chúng ta chỉ cần bắt chước chứ không cần phải học hỏi từ lịch sử. Nếu chúng ta đã có thể tìm được một chính quyền Truman khác để có thể thiết kế nên một tập hợp các định chế mới cho một kỷ nguyên mới, nhiều người Cộng hoà và Dân chủ có lẽ mong mỏi lắm. Nhưng điều này chỉ là nỗi luyến tiếc quá khứ chứ không phải là chiến lược. Khi Truman, Acheson và Marshall xây dựng trật tự hậu chiến, cả thế giới còn lại đang ở trong tình trạng tả tơi. Dân chúng đã nhìn thấy các hậu quả tàn hại của chủ nghĩa quốc gia, chiến tranh và chủ nghĩa bảo hộ kinh tế. Hậu quả là, đã có được một sự ủng hộ rộng rãi ở mọi nơi, đặc biệt là tại Hoa Kỳ, cho một nỗ lực rộng lớn và hào phóng nhằm dự phần vào thế giới, đưa thế giới ra khỏi nghèo đói, tạo nên các định chế toàn cầu và bảo đảm các hợp tác quốc tế - để một cuộc chiến tranh như thế không xảy ra nữa. Hoa Kỳ đã có một căn bản đạo lý cao có được từ việc đánh bại chủ nghĩa phát xít và đồng thời Hoa Kỳ cũng có được một sức mạnh không thể so sánh. GDP của Mỹ gần đạt đến 50 phần trăm của nên kinh tế toàn cầu. Bên ngoài quỹ đạo Xô Viết, vai trò lãnh đạo của Mỹ trong việc phát kiến ra các định chế mới không hề bị thử thách. Ngày nay, thế giới là khác biệt, và vai trò của Mỹ trong thế giới ngày nay cũng khác biệt. Nếu Truman, Marshall và Acheson còn sống, hẳn các vị đó đã phải đối diện với những thử thách hoàn toàn mới. Nhiệm vụ của ngày nay là phải thiết lập một lối tiếp cận mới đến một kỷ nguyên mới, một kỷ nguyên sẽ giải quyết được một hệ thống toàn cầu mà trong đó quyền lực đã khuếch tán hơn nhiều so với trước đây, trong đó mọi người đều cảm thấy mình đang được tăng thêm sức mạnh.


Hoa Kỳ đã không có được sự kiểm soát mà họ từng có trong năm 1945 hay ngay cả vào năm 2000. Tuy nhiên, Hoa Kỳ vẫn có được một vai trò hơn tất cả các nước khác - một hệ thống hoàn thiện nhất về sức mạnh kinh tế, chính trị quân sự, văn hóa – và Hoa Kỳ sẽ không thể bị thay thế trong một tương lai có thể dự đoán được. Có lẽ, quan trọng hơn, chúng ta không cần phải tái tạo ra một thế giới khác. Trật tự quốc tế hình thành bởi Hoa Kỳ sau Đệ nhị Thế chiến đang khẩn thiết cần đến một sự mở rộng và sửa chữa nhưng không cần phải thụ thai lại. Như học giả John Ikenberry của trường ĐH Princeton từng nhận xét một cách sâu sắc rằng, cơ chế thiên Tây phương đã được tạo nên trong những năm 1940 và 1950 đã đưa đến sự bành trướng của thương mại toàn cầu, sự nổi dậy của các quyền lực mới và các các cơ chế của sự hợp tác và giải quyết xung khắc. Nó hoàn toàn không thể giải quyết được một số khó khăn, như sự xung khắc giữa các quyền lực lớn và các thảm kịch nhân quyền nội địa, nhưng đấy chính là những giới hạn của các mối quan hệ quốc tế chứ không phải của cấu trúc đặc thù này. Đồng thời, thực tế của các cản trở cùng vũ khí hạt nhân đã khiến các khó khăn trở nên cực kỳ tốn kém - gần như tự sát – cho một quyền lực đang lên muốn tự khẳng định mình với các nước tương đương bằng quân sự. “Nói tóm lại, nền trật tự Phương Tây ngày nay thì dễ tham gia nhưng khó có thể quay ngược lại”, Ikenberry đã viết như thế. Đó là cách thức mà một nước Nhật bản và Đức hiện đại đã nhìn ra lựa chọn của mình và có lẽ cũng là cách mà Ấn độ và Trung Quốc đang nhìn về tương lai của mình. Chắc chắn họ muốn tăng thêm sức mạnh và địa vị của mình, nhưng trong khuôn khổ của hệ thống quốc tế chứ không phải bằng cách đảo ngược lại. Chừng nào các quốc gia này còn cảm thấy mình hoà hợp được, họ sẽ còn có tất cả các khích lệ để trở nên những “kẻ ăn chịu có trách nhiệm” trong hệ thống quốc tế này.

Cuộc nổi dậy của các nước còn lại, là một tiến trình dài và chậm chạp. Và đó là một tiến trình bảo đảm cho Mỹ là một vai trò tuy khác biệt nhưng có tính quan trọng sống còn. Khi Trung Quốc, Ấn độ, Ba Tây, Nga, Nam Phi và một loạt các nước nhỏ hơn tất thảy đều khá lên trong những năm sắp tới, các quan điểm mới về sự căng thẳng sẽ nổi lên giữa các nước này. Nhiều nước trong số nhưng nước đang lên này có các oán thù lịch sử, tranh chấp biên giới và các tranh cãi đương đại với các nước khác; trong hầu hết các trường hợp, chủ nghĩa quốc gia sẽ phát triển cùng vóc dáng của kinh tế và địa chính trị. Là một quyền lực từ xa, Mỹ thường là một đối tác thuận tiện cho nhiều quốc gia khu vực quan ngại về sự nổi dậy của một loại bá chủ giữa khu vực của họ. Thực ra, như học giả William Wohlforth đã nhận xét, ảnh hưỏng của Mỹ được củng cố bởi sự tăng trưởng của một quyền lực thống trị trong khu vực . Những yếu tố này thường được lưu ý trong các thảo luận của Châu Á nhưng cũng đúng với các khu vực khác trên toàn cầu nữa. Tiến trình ấy sẽ không có tính máy móc. Như một trong những quốc gia này (Trung Quốc), đất nước này sẽ không sản xuất ra một động lực cân bằng ngược chiều kim đồng hồ khi người láng giềng của mình (Ấn Độ) tìm kiếm một quan hệ đồng minh bình thường với Hoa Kỳ. Thế giới ngày nay phức tạp hơn thế. Nhưng các đối thủ cạnh tranh nhau này thực đã mang lại cho Hoa Kỳ một cơ hội để đóng một vai trò lớn và có tính xây dựng ngay tại trung tâm của trật tự toàn cầu. Hoa Kỳ sẽ có được cái tiềm năng mà Bismark đã từng giúp Đức trở nên – “người môi giới chân thành” của Âu châu (ngắn ngủi) - trong cuối thế kỷ mười chín, hình thành nên các quan hệ chặt chẽ giữa các nước quan trọng, những mối quan hệ vốn chặt chẽ hơn với những quan hệ mà các nước từng có với nhau. Đấy là trung tâm của cơ chế Âu châu. Là một người môi giới toàn cầu ngày nay sẽ là một công việc có liên quan không chỉ đến chính phủ Mỹ mà còn đến cả xã hội Mỹ nữa, với tất cả những sức mạnh và khung cảnh vốn mang đến cho sự thử thách. Đó là vai trò mà Hoa Kỳ - với hiện tại và các quyền lợi trên toàn cầu của mình, thành tích quyền lực đầy đủ của mình và các cộng đồng di dân đa dạng của mình – có thể học hỏi để tham dự với một khả năng khôn khéo to lớn.

Vai trò mới này rất khác so với vai trò siêu quyền lực truyền thống. Vai trò này đòi hỏi đến sự tham khảo, hợp tác và ngay cả sự thoả hiệp. Vai trò này nhận được quyền lực của mình bằng việc sắp đặt chương trình hành động, xác định các vấn đề và động viên các liên minh hợp tác. Đấy không phải là một loại trật tự từ trên xuống mà từ đó Hoa Kỳ sẽ hình thành các quyết định của mình rồi chỉ đạo xuống một thế giới dễ chịu (và yên lặng). Nhưng đấy là một vài trò quan trọng bởi vì, trong một thế giới với nhiều người tham dự, đặt định một chương trình làm việc và tổ chức các liên minh sẽ trở thành các hình thái quyền lực chính. Vị chủ tịch một hội đồng có thể điều khiển hướng dẫn một nhóm các giám đốc một cách nhẹ nhàng vẫn là một con người rất quyền lực.

Những người từng tìm ra được cách vươn dậy tốt nhất trong một thế giới Hậu Hoa Kỳ chính là những công ty đa quốc vĩ đại của Mỹ. Họ là những công ty đã chinh phục được các thị trường mới bằng cách thay đổi phương cách lỗi thời của mình. Hãy lấy General Electric làm thí dụ, một công ty trong quá khứ đã từng không tin vào các loại liên doanh ở ngoại quốc. Công ty này từng muốn làm chủ sở hữu 100 phần trăm các tham dự ở ngoại quốc mà họ có. Tuy nhiên, trong năm năm vừa qua, khi theo dõi niềm tự tin và kỹ năng tăng trưởng của các công ty địa phương ở các quốc gia mới nổi lên như Trung Quốc, Ấn Độ, Brazil, Nga và Nam Phi, GE đã đi đến sự nhận ra rằng một chiến lược như thế sẹ giữ cho họ không bị rơi ra ngoài các khu vực đang tăng trưởng nhanh chóng của thế giới. Do đó, công ty đã thay đổi cách tiếp cận. CEO Jeffrey Immelt của GE đã tóm tắt rằng: “Đúng là chúng ta có thể cứ tiếp tục mua các công ty nhỏ và đồng hoá chúng trở thành GE. Nhưng chúng ta đã học được rằng thà là hợp tác với một công ty đứng thứ ba muốn trở nên một công ty đứng hàng đầu hơn là cứ tự mình kinh doanh hoặc đi mua một công ty tí hon bé xíu. Tờ The New York Times gọi đấy là một sự xoay lưng lại với kiểu “quản trị đế quốc” vốn đã trở nên một “thứ xa xỉ mà GE không còn kham nổi nữa”. Washington vốn không phải đối diện với một thử thách thị trường nào, thành ra chưa tìm ra được rằng chủ nghĩa đế quốc có tính ngoại giao là một thứ xa hoa mà Hoa Kỳ không còn kham nổi nữa.

Từ những nguyên nhân địa chính trị lẫn kinh tế, có một thị trường vững mạnh cho quyền lực Hoa Kỳ. Nhưng trọng tâm hơn, vẫn còn có một đòi hỏi ý thức hệ cho điều này. “Không một ai ở châu Á muốn sống trong một thế giới bị thống trị bởi người Trung Quốc. Không có một giấc mơ Trung Quốc nào mà con người có thể cảm hứng được”, Simon Tay, một học giả Singapore đã giải thích như thế. Một cựu tổng thống Brazil, ông Fernando Henrique Cardoso, đã lập luận rằng điều mà thế giới thực sự cần đến ở Mỹ là không phải Mỹ chào mời các nhượng bộ về thương mại ở nơi này nơi khác mà là họ phải cứng rắn trong các lý tưởng của chính mình. Vai trò ấy, khi đất nước này sẽ minh định các lý tưởng phổ quát, vẫn còn là vai trò mà chỉ Hoa Kỳ mới có thể sắm vai. Sức mạnh mềm của Hoa Kỳ, trong ý nghĩa này, liên kết một cách phức tạp vào sức mạnh cứng của họ. Nhưng chính sự liên kết của cả hai sức mạnh sẽ mang lại cho Hoa Kỳ một vai trò độc đáo trong các vấn đề thế giới.

(Còn tiếp)


i. Theo John Ikenberry, "The Rise of China and the Future of the West" Foreign Affairs 87, no.1
(Jan/Feb. 2008)
ii. Theo William C. Wohlforth, "The Stability of a Unipolar Word" International Security 21 no. 1 (Summer
1999) tr. 5-41.
iii. Theo Claudia Deutsch, "The Venturesome Giant", The New Yorker, 5 Tháng Mười 2007.
iv. Theo Fernando Henrique Cardoso, "A Collaborative Contract", Newsweek: Issues 2008, Special
Edition, Tháng 12.2007.

Không có nhận xét nào:

Đăng nhận xét