Thứ Sáu, 17 tháng 12, 2010

VỀ THĂM TOLSTOI Ở ÐIỀN TRANG YASNAYA-POLYANA

PHẠM XUÂN ÐÀI

(Tiếp theo và hết)

Tôi đã đọc đâu đó là cổng của điền trang Yasnaya Polyana hai bên có hai cái tháp, nên khi nhìn thấy là tôi biết ngay đã đến nơi, mặc dù hai cái trụ cổng vĩ đại ấy theo tôi không phải là hai cái tháp. Ðó chỉ là cái trụ cổng làm giả hình tháp, hay đúng hơn, hình cái điếm canh, to lớn, vững chắc, hơi nặng nề theo phong cách Nga. Hai trụ cổng chỉ đóng vai trò đánh dấu ngõ vào, không có cửa đóng, nhưng khi du khách vừa qua khỏi cổng thì có bảng chỉ dẫn ghé vào một cái ki-ốt nhỏ bên tay trái để mua vé, vì điền trang này từ lâu đã được nhà nước quản lý như là một bảo tàng về Tolstoi. Có vé rồi thì mọi người có thể thong dong đi dưới hàng cây cao bóng mát để dần vào phía bên trong, càng đi càng thấy như mình đang lần hồi ngược đường vào quá khứ. Viện bảo tàng nào chẳng là nơi cất giữ quá khứ, nhưng điền trang Yasnaya Polyana là một quá khứ sống, cây cối vẫn rì rào, ao hồ vẫn gợn sóng, và những dấu vết thuộc đời sống của nhà văn hào vẫn còn lưu giữ khắp nơi đúng như lúc ông còn sinh thời.


Anh Cần kéo chúng tôi xuống bờ ao xem một cái nhà tắm lộ thiên cất nửa trên đất nửa dưới nước, vây quanh bằng những tấm phên có lẽ đan bằng một loại cây leo. Bên trong, từ trên sàn gỗ có một cái cầu thang bắc thẳng xuống nước để người đi tắm có thể xuống ngâm mình dưới ao mà vẫn được các tấm phên che gió. Ðó là nơi tắm ao trong mùa đông của Tolstoi. Tôi lấy làm lạ cho cách tắm này, mùa đông Nga thì hẳn nhiên lạnh lắm, vậy sao người ta vẫn có nhu cầu ra tắm ngoài trời? Trong điền trang mênh mông này có khá nhiều ao hồ, những nơi mà Tolstoi đã tắm táp bơi lội suốt đời, từ khi còn niên thiếu cho đến khi râu tóc đã bạc phơ. Năm ông sáu mươi tuổi, một lần nhà văn trẻ Anton Tchekhov đến thăm ông, đã thấy ông nhảy ùm xuống nước bơi nhẹ nhàng, tóc và râu bạc nổi lềnh bềnh trên làn nước xanh. Nội cái việc tắm của Tolstoi thôi đã cho chúng ta biết thế nào là nếp sống nơi điền trang. Thật ra, điền trang cũng tức là thôn quê, dù là thứ thôn quê quý tộc, sinh hoạt nơi thôn dã về căn bản thì vẫn giống nhau. Nhất là cái việc bơi lội dưới sông dưới hồ – một hình thức sinh hoạt con người hòa lẫn vào với thiên nhiên nhiều nhất – thì dù anh nông nô hay ông bá tước thì vẫn mình trần như nhộng, cùng làm những động tác lặn hụp giống nhau. Phải chăng sự kiện đã sinh ra, lớn lên và sống gần trọn đời tại nơi này đã góp phần vào tư tưởng nhân đạo, bình đẳng của Tolstoi?

Qua một cánh rừng thì bắt đầu thấy thấp thoáng tòa dinh thự đàng xa. Vừa thấy ngôi nhà to lớn ấy, tự nhiên những hình ảnh đã đọc trong Chiến Tranh và Hòa Bình ùn ùn kéo về đầy cả tâm trí tôi, tựa hồ cuốn sách ấy chính là cuộc đời vây quanh tác giả của nó vậy. Nhiều người trong gia đình và cả chính ông nữa, đã được Tolstoi mô phỏng để xây dựng nhân vật, thì cái điền trang này cũng vậy, đã xuất hiện nhiều lần trong tiểu thuyết của ông.

Năm Tolstoi mười chín tuổi thì anh em ông bắt đầu chia gia tài, và chính ông xin phần hoa lợi kém nhất, là điền trang này và một số ruộng khoảng một ngàn rưỡi hecta với hơn ba trăm nông nô, và chàng thanh niên trong một thời gian đã tự mình cai quản dinh cơ ruộng đất với quan niệm sống một đời lành mạnh đạo đức gần thiên nhiên. Ngôi nhà mà chàng đã sống là một tòa biệt thự rất lớn bây giờ vẫn còn nguyên vẹn, kiểu cách tương đối giản dị, có lẽ để hợp với cảnh thôn quê. Quanh nhà chỉ có vài bãi cỏ chứ không có vườn tược trồng hoa hay cây ăn trái, và tiếp đó là rừng.

Ở cửa vào Bảo tàng – tức là vào nhà Tolstoi – người ta để một đống dép bằng da sống, kích thước rất to, khách cứ để nguyên giày mà đi thêm dép trước khi vào thăm bên trong, chắc là nhằm bảo vệ sàn nhà. Hình thù những đôi dép khá đặc biệt, to bè bè và rộng thênh thang, nhưng có giây rất dài để có thể quấn quanh mắt cá chân mấy vòng và buộc lại thì rất chắc, không dễ sút ra như người ta tưởng. Tôi có cảm tưởng những đôi dép này là nhái theo kiểu của nông dân Nga, để tạo cho cuộc viếng thăm của khách một cung cách thôn dã. Vào thăm trong nhà phải mua vé, và người ta còn cho biết nếu muốn chụp ảnh thì phải trả thêm năm chục rúp nữa.

Tòa nhà được giữ gìn nguyên vẹn như hồi còn Tolstoi, vào thăm trong nhà tức là thăm đúng cái không gian sống của ông. Cách bài trí sang nhưng không xa hoa kiểu cách. Nhìn những hình ảnh thân mật trong cuộc sống của nhà văn, như phòng ăn, tủ sách, bàn viết, giường ngủ... người ta cảm thấy như mọi cái vẫn còn giữ hơi ấm của sinh hoạt hàng ngày của ông, hình ảnh ông dường vẫn ra vào đâu đây. Chứng cớ của đời sống ấy thật quá và được lưu giữ đầy đủ. Trên bàn làm việc cái ống bút và tập giấy vẫn còn đấy, như chỉ chờ chủ nhân ngồi vào sáng tác. Phòng ăn đã được bày bàn, đĩa, dao muỗng khăn ăn đầy đủ đợi ông ra dùng bữa. Và cái giường ngủ gọng đồng nhỏ hẹp của Tolstoi với chiếc gối cao, khăn trải giường chạy những hoa văn hình kỷ hà khá cổ điển, trên chiếc bàn đêm có chiếc đồng hồ nhỏ và một cây nến cháy dở, mọi thứ có lẽ y nguyên như lúc bốn giờ sáng ngày 28 tháng Mười năm 1910, là lúc ông thức dậy và bỏ nhà ra đi, lần cuối. Năm ấy ông 82 tuổi, bị nhiều dằn vặt khổ sở do bà vợ mang lại, cuối cùng quyết định bỏ nhà ra đi, và mất ở nhà ga Astapovo ngày 7 tháng 11.

Chúng tôi không thể đi thăm hết 32 phòng trong dinh thự này, mà chỉ đến một số phòng Tolstoi đã sống, ở đó trưng bày, hay đúng hơn là còn giữ nguyên các đồ dùng hằng ngày của ông. Những phòng còn lại thì trước kia dành cho khách khứa, trong đời của ông có nhiều khách đến thăm lắm. Với tư cách là nhà văn, tên tuổi của ông vang lừng bốn bể, văn nhân tài tử đến với ông đã đành rồi, ông lại có thêm rất nhiều “đệ tử” đi theo tư tưởng nhân đạo bất bạo động của ông lui tới nhà ông liên tục. Ông nổi tiếng đến nỗi thời bấy giờ người ta gọi ông là “đệ nhị Sa-hoàng,” và điền trang của ông đã biến thành một loại tiểu triều đình vô cùng tấp nập!

Cách dinh cơ chính không xa là một ngôi nhà khác trước kia là trường học Tolstoi lập ra để dạy dỗ con cái nông nô. Ðây cũng là một bảo tàng nữa, trưng bày nhiều thứ liên quan đến tác giả Chiến Tranh và Hòa Bình và thời đại của ông, đặc biệt có cả một cái máy ghi âm thời đầu thế kỷ 20, mà nhờ một máy khuếch âm của ngày nay, người ta có thể cho khách nghe giọng nói của Tolstoi đã được thu từ thời ấy.

Thăm nhà của nhà đại văn hào với bao nhiêu dấu vết xưa còn tồn giữ dĩ nhiên là một việc rất cảm động và hữu ích, nhưng đi lang thang trong những khu rừng trong điền trang của ông mới thật là thích thú. Cây cao vút rì rào như nước Nga từ một thế kỷ qua chẳng có gì thay đổi, những chuyện cách mạng, nội chiến, độc tài, thanh trừng, trại tập trung, đi đày Sibérie... như là những chuyện thuộc về một thế giới khác, còn đây là cõi của Tolstoi. Tại điền trang này Tolstoi đã sinh ra, lớn lên và cư ngụ phần lớn đời của mình, nơi nhà văn hào viết nên những tác phẩm bất hủ và suy nghĩ, tự đấu tranh để tu thân và lập thuyết cứu đời. Tại đây nhà văn đã đến với Phật giáo, đã viết ra tư tưởng bất bạo động, và chính những điều ông viết đã ảnh hưởng lớn đến Gandhi, người đem thuyết bất bạo động vào đấu tranh thực tiễn.

Sau khi ông mất ở Astapovo, người ta đưa thi thể ông về mai táng tại điền trang. Ðiều gây bất ngờ lớn lao nhất cho một người đến thăm điền trang của Tolstoi chính là ngôi mộ ông. Nó đơn giản quá sức, đến độ như một ngôi mộ hoang, hệt như Nguyễn Du đã tả sè sè nấm đất bên đàng, rầu rầu ngọn cỏ nửa vàng nửa xanh.
Cỏ trên mộ ông thì xanh tốt chứ không có vàng (có lẽ vì chưa đến mùa thu), nhưng đúng là ngôi mộ bên đàng, và chỉ là một nấm đất đơn sơ thấp thấp, nằm ngay bên một lối đi hun hút trong rừng, dưới một tàng cổ thụ, không mộ bia, không một viên đá viên gạch. Ngoài một cái nấm nhỏ bé nhô lên khỏi mặt đất, không có một công trình nào do bàn tay con người can thiệp vào nơi an nghỉ cuối cùng của nhà văn. Ông hoàn toàn hòa nhập vào thiên nhiên quanh ông, thiên nhiên của ông nếu ta muốn đem một chút gì gọi là sở hữu vào đây. Vâng, đây là đất của ông, nên mộ ông tuy giống mộ hoang nhưng không phải là mộ hoang. Cả điền trang này là nơi ông sống và nơi ông chết, khi sống thì cả điền trang là nhà ông, khi chết thì cả điền trang là mộ ông, cần gì phải dựng bia xây mộ nữa? Những giòng chữ đại loại: Nơi đây an nghỉ nhà đại văn hào... mà đặt nơi đây có lẽ chỉ mang lại cảm giác buồn cười. Chẳng có văn hào, nhà tư tưởng nào ở đây. Chỉ có một Con Người nằm dưới gốc cây, nghe gió rì rào trong cây, và xa xa, tiếng sóng vỗ nơi vô số ao hồ. Sách vở, sự nghiệp xin để lại ngoài kia, ngoài thế giới mà loài người còn đang tiếp tục sống, để người ta đọc, người ta cười, khóc, và người ta tranh luận...

Còn ở đây, con người lớn lao ấy đang yên nghỉ.

Suốt trong mấy mươi năm nước Nga sống trong chế độ cộng sản, có thể điền trang này của Tolstoi là nơi duy nhất không có bàn tay phá phách của “cách mạng.” Sự nghiệp của Tolstoi chỉ là chữ nghĩa và ý tưởng, nhà cửa ruộng vườn và rừng cây này chỉ như là kỷ niệm ông trao lại cho đời sau, nó hiện diện nơi này như làm chứng cho cuộc đời một người luôn luôn muốn đem lại những gì tốt đẹp cho kẻ khác. Ông là một nhà văn rất lớn, nhưng hơn thế nữa, ông mang một nỗi khao khát sửa đổi thế giới quanh ông bằng những cải cách, vừa xã hội vừa trong tâm hồn con người.

Từ những dòng chữ trong Viết Và Ðọc Tiểu Thuyết của Nhất Linh cho đến nước Nga và điền trang Yasnaya-Polyana của Tolstoi đối với tôi đều là những cơ duyên đầy sung sướng, có thể cách nhau rất xa trong không gian và thời gian, nhưng cũng có thể chỉ là một, tất cả chỉ dồn vào một cái chớp mắt trong lòng tôi. Nếu không có Nhất Linh liệu tôi có đến với Tolstoi như tôi đã đến không? tôi có bị thôi miên bởi ông phù thủy Dostoievsky, có cảm động say mê cơn mưa trong bình minh của
Pautopsky, có trò chuyện với bác sĩ Zhivago? (1). Chuyến đi Nga của tôi ngẫm lại là một chuyện phải tới, dù là lần đầu tiên mà thực chất là một chuyến “về lại” một chốn xưa cũ của lòng tôi; riêng cuộc đi về điền trang Yasnaya-Polyana thì gọi là “hành hương” cũng được tuy là hơi có vẻ cường điệu theo kiểu tôn giáo không hợp với tạng người của tôi, hoặc gọi là về thăm một chỗ quen biết xưa thì đúng với thực chất hơn. Ðứng bên mộ Tolstoi tôi cảm thấy lòng thanh thản như đối diện với một cái gì lớn lao mà giản dị, như kiểu gần một vị chân tu. Dưới tàng cây gió thổi bên cạnh nấm đất mộc mạc, tôi như tiếp xúc được toàn bộ tính chất sâu xa, khoan dung, hồn hậu của Tolstoi cũng như bao tác giả Nga khác, họ đã sinh ra, viết lách trên mảnh đất này mà tác phẩm của họ gần gũi với cả nhân loại. Ðó là một khoảnh khắc lạ lùng nhất trong đời tôi. Một khoảnh khắc thiên thu.

Little Saigon 2000

(1) Bài viết “Gặp gỡ bác sĩ Zhivago” của tác giả.

Không có nhận xét nào:

Đăng nhận xét