Thứ Tư, 24 tháng 11, 2010

MỘT THẾ GIỚI HẬU HOA KỲ (THE POST-AMERICAN WORLD)

Tác giả: Fareed Zakaria
Người dịch: Lê Quốc Tuấn

Người Đồng Minh

Kỳ 7 (Tiếp theo)

Lạ lùng thay, ngăn cản thực sự đến thoả thuận ấy đã không đến từ Washington mà lại từ Tân Đề Li. Khi được trao cho một lời mời chào có giá trị lâu dài, một số bậc trí giả và chính khách Ấn độ đã từ chối. “Có lẽ chúng tôi đã không biết làm thế nào để trả lời ưng thuận”, một nhà bình luận trên hệ thống tin tức NDTV của Ấn đã nhận xét. Trong khi thủ tướng Ấn độ và các nhân vật cao cấp khác nhìn thấy được thỏa thuận (hạt nhân) là những cơ hội cực lớn lao để mở toang cửa cho Ấn độ, những người khác lại vẫn cứ nhìn thế giới qua lăng kính của Nehru - rằng Ấn độ là một nước nghèo, đoan hạnh thuộc về Thế giới Thứ Ba, là một nước có chính sách ngoại giao tách rời và trung lập (và, một ai đó có thể thêm là: không thành công). Họ hiểu cách thức vận hành trong thế giới như thế, với ai thì cần phải xuống nước và với ai thì có thể đánh nhau. Nhưng đối với một thế giới mà Ấn độ là một quyền lực lớn và di chuyển tự tin trên sân khấu thế giới, xếp đặt các lề luật chứ không hoàn toàn bị định dạng bởi chúng, trong một thế giới mà mình là đối tác của một quốc gia hùng mạnh nhất trong lịch sử - tất cả đấy là một tiền đề mới và chưa được định rõ. “Tại sao hiện nay Hoa Kỳ lại tử tế với chúng tôi như thế ?” một số các nhà bình luận thời cuộc đã từng hỏi tôi. Vào năm 2007, họ vẫn còn đi tìm cội nguồn bí ẩn đó.


Giai cấp quan lại Trung quốc đã từng suy nghĩ lại về vai trò mới của đất nước mình như một quyền lực thế giới bằng sự khôn khéo và có hiệu quả. Cho đến nay, giới ưu tú của Ấn độ đã chưa chứng tỏ mình ngang bằng được với các nước láng giềng. Bất kể là thoả thuận hạch nhân đi về hướng nào, những khó khăn của tiến trình ở Tân Đề Li nêu bật sức kiềm chế trọng tâm trong việc thực hành của quyền lực Ấn độ trong những năm sắp đến. Ấn độ là một xã hội mạnh nhưng là một nhà nước yếu kém. Đất nước này không thể trang bị được sức mạnh quốc gia của mình cho những mục tiêu quốc tế.

Một diễn tả có tính địa dư

Bạn có thể bảo rằng Ấn độ là một đất nước lạ lùng không phải từ việc nhìn vào những người dụ rắn mà từ những kết quả bầu cử của họ: Ở quốc gia khác nào mà sự tăng trưởng sùng sục của kinh tế lại khiến mình trở thành bị thiếu ưa chuộng? Vào năm 2004, liên minh cầm quyền BJP đã đi vào cuộc đầu phiếu với cơn gió kinh tế thổi ào ào sau lưng - đất nước đang tăng trưởng ở mức 9 phần trăm. Thế mà BJP thất cử. Một nền kỹ nghệ nghèo nàn của các nhà trí thức, đa số có khuynh hướng xã hội chủ nghĩa, nhanh chóng giải thích rằng sự thịnh vượng từng là một sự rỗng tuếch, tăng trưởng ấy không tuôn chảy xuống mọi giới và rằng BJP đã quên mất nước Ấn thực sự. Nhưng giải thích này đơn giản là không hề có sự quan sát kỹ càng. Mức đói nghèo ở Ấn độ đã tụt giảm nhanh chóng từ những năm 1990 trong những con số lớn đủ để ai cũng có thể nhìn thấy. Và trong bất kỳ biến cố nào, bài toán đố vẫn tiếp tục đến sau năm 2004. Liên minh quốc hội (đang cầm quyền) đã giữ vững được tăng trưởng ở mức hơn 8 phần trăm trong ba năm, nhưng đã được nuôi dưỡng nghèo nàn ở mọi khu vực tổ chức tranh cử kể từ khi họ lên cầm quyền. Ngay cả với những mối lo lắng chính đáng về sự bất bình đẳng và phân phối sự thịnh vượng, vẫn có mối liên lạc giữa tăng trưởng nhanh chóng và sự được lòng của chính phủ ở khắp các nước trên thế giới. Tại sao ở Ấn độ lại không được như thế ?

Ấn độ là mảnh đất mơ ước của Thomas O'Neill. Vị cựu chủ tịch Hạ nghị viện đã tuyên bố một câu nổi tiếng: "Tất cả chuyện chính trị đều là những chuyện có tính địa phương, cục bộ". Ở Ấn độ, nguyên tắc ấy có thể chạm khắc trên đá. Bầu cử ở Ấn độ hoàn toàn không phải là bầu cử quốc gia. Đúng ra đấy là những cuộc bầu cử địa phương, khu vực đồng loạt và không có chủ đề chung.

Phân hoá ở Ấn độ có bốn ngàn năm tuổi và đã mọc rễ sâu trong văn hóa, ngôn ngữ cùng tôn giáo. Đây là một quốc gia với mười bảy ngôn ngữ khác nhau và 22 000 tiếng địa phương, từng là tích tụ hàng nhiều thế kỷ của hàng trăm tiểu bang, vương quốc với những nguyên tắc riêng rẽ. Khi người Anh rời khỏi Ấn độ vào năm 1947, chính phủ mới đã phải thương thảo các thỏa thuận riêng rẽ với hơn năm trăm nhà cai trị - phải mua chuộc, dọa nạt và trong một số trường hợp phải ép buộc họ gia nhập vào liên hiệp Ấn. Sau cuộc suy thoái của Quốc Hội nhà nước Ấn độ vào những năm 1970, không một đảng nào ở Ấn độ có được một dấu ấn tầm mức quốc gia. Tất cả các chính phủ được hình thành trong hai thập niên qua đều là một loại liên minh, bao gồm một sự cóp nhặt của các đảng địa phương với rất ít điều chung. Ruchir Sharmar, người điều hành 35 tỉ vốn liếng đầu tư các thị trường đang lên của Morgan Stanley vạch ra rằng một đa số lớn của đất nước 28 tiểu bang đã bầu cho một đảng địa phương vượt trội bằng chính phí tổn của cái gọi là đảng quốc gia.

Vào năm 2007 Uttar Pradesh đã đưa ra một ví dụ tuyệt hảo. Bang U.P., như tên được gọi ở Ấn độ, là tiểu bang lớn nhất đất nước. (Nếu tiểu bang này độc lập, dân số của tỉnh bang này sẽ tạo khu vực này thành một quốc gia lớn thứ 6 trên thế giới). Trong cuộc tranh cử năm 2007, hai đảng quốc gia đã cố gắng tham dự dựa trên điều mà họ xem như những vấn đề lớn nhất của cả nước. Đảng BJP vận động cần mẫn để làm tái sinh chủ nghĩa quốc gia Ấn độ giáo; Quốc hội nhấn mạnh vào những thế tục của mình và thúc đẩy mức tăng trưởng của quốc gia. Hai đảng đứng vào khoảng cách ở hàng thứ ba và thứ tư, sau các đảng địa phương vốn hoàn toàn chú trọng vào các vấn đề địa phương - trong trường hợp này là sự trao quyền cho các đảng cấp thấp hơn. Những gì thích hợp với U.P. có thể không thích hợp với phía nam hoặc ngay cả với Mumbai. Sự chia rẽ Ấn độ giáo và Hồi Giáo có thể là quan trọng thiết yếu với một số tiểu bang nhưng lại không là vấn đề ở những tiểu bang khác. Các lãnh tụ chính trị mạnh ở Tamil Nadu không hề có được những người hâm mộ nào ở phía bắc. Punjab có riêng nền văn hóa chính trị khác biệt của mình vốn có liên hệ với các vấn đề của người Sikh và lịch sử của các mối liên hệ Hindu-Sikh. Các chính trị gia từ Rajasthan không được chú ý gì đến ở Karnataka. Nói thẳng ra - là họ không thể nói các thứ tiếng của nhau. Tựa như tổ chức bầu cử ở Âu châu và cố gắng để nói về các vấn đề tương tự với các cử tri ở Poland, Greece, France và Ireland. Winston Churchil từng tuyên bố rằng Ấn độ chỉ là "một phạm trù địa dư, không có cá tính chính trị gì hơn Âu châu". Churchil thường sai lầm về Ấn độ, nhưng trong quan điểm này, ông đã có lý.

Sự phân rẽ và đa dạng có nhiều lợi thế. Nó tăng cường tính đa dạng và năng lực xã hội của Ấn độ và ngăn ngừa được quốc gia này khỏi việc tiêu vong vì nền độc tài. Khi Indira Gandhi cố điều hành chính phủ bằng một tính cách tập quyền và độc đoán vào những năm 1970, đã chỉ đơn giản là không hữu hiệu, khiến kích động nên bạo lực nổi loạn ở 6 khu vực. Trong hai thập niên vừa qua, chủ nghĩa địa phương Ấn độ đã được phát triển và quốc gia này đã tìm được nền trật tự tự nhiên của mình. Ngay cả chủ nghĩa ái quốc hiếu động cũng trở nên khó khăn trong một vùng đất đa dạng. Khi đảng BJP thử buông lỏng chủ nghĩa xô vanh Ấn độ giáo như một vũ khí chính trị chống lại thiểu số Hồi giáo ở Ấn độ, đôi khi họ đã nhận thấy rằng đẳng cấp Hindus thấp, cũng như người Ấn độ phía nam đã bị xa lánh và bối rối bởi những lời hùng biện vốn nghe như xa cách và thượng đẳng hơn họ.

Nhưng sự đa dạng và phân rẽ này cũng làm phức tạp rối rắm công việc của nhà nước Ấn độ. Sự gượng gạo của thập kỷ vừa qua không phải là một hiện tượng có tính chuyển tiếp sẽ phai nhạt đi; mà đó là sự diễn đạt của một thực tế có tính cấu trúc trong nền chính trị Ấn độ. Tính chất này gây khó khăn cho Ấn độ trong việc xác định quyền lợi quốc gia, để huy động cả nước đàng sau nhằm thực hiện được một loạt những chính sách để đạt được mục tiêu, dù là trong cải tạo kinh tế hay trong chính sách đối ngoại. Thủ tướng không thể điều động được sức mạnh quốc gia trong phương cách mà Nehru đã từng thực hiện, và trong tất cả khả năng là sẽ không có vị thủ tướng nào thực hiện được như thế một lần nữa. Văn phòng chính phủ đã từ một bộ chỉ huy trở nên một thứ chủ tịch ban bộ, và đảng cầm quyền đã trở nên một thứ ngang hàng phải lứa trong một liên minh. Chính phủ trung ương đôi khi lép vế vì đặc quyền và quyền lực của các chính phủ khu vực vốn không ngừng trở nên quyết đoán và độc lập hơn. Trong các phạm trù về kinh tế, điều này có ý nghĩa của một tương lai của vòng luẩn quẩn những cải cách ngắn hạn và thử nghiệm cùng năng lượng ở mức nhà nước. Trong chính sách đối ngoại, điều này có nghĩa là không có những chuyển dịch lớn trong phương pháp, ít những cam kết quan trọng và một vai trò kém tích cực và nghị lực trên sân khấu quốc tế. Ấn độ sẽ có một vai trò lớn hơn trước đây trong các công việc quốc tế. Ấn độ sẽ khống chế miền Đông Á Châu. Nhưng Ấn độ có lẽ sẽ không trở nên một quyền lực toàn cầu mà một số người từng mong đợi và một số khác lại từng lo sợ. Tối thiểu là không phải trong lúc này.

Nếu như từng có một cuộc chạy đua giữa Ấn độ và Trung quốc, cuộc tỉ thí ấy đã qua rồi. Nền kinh tế của Trung quốc lớn gấp ba lần hơn Ấn độ và vẫn còn đang tăng trưởng ở mức độ nhanh chóng. Quy luật phức hợp cho chúng ta thấy rằng Ấn độ chỉ có thể bắt kịp Trung quốc về mặt kinh tế nếu như có xảy ra một thay đổi dài và quyết liệt trong quỹ đạo của hai nước trong nhiều thập niên. Kịch bản đa phần xảy ra là Trung quốc sẽ ở trong vị trí vượt xa Ấn độ. Nhưng Ấn độ có thể vẫn tận dụng được những lợi thế của mình - một nền kinh tế rộng lớn phát triển nhanh, một nền chính trị dân chủ khả ái, một khuôn mẫu sinh động của chủ nghĩa thế tục và khoan dung, một hiểu biết sắc sảo về phương Đông và phương Tây, một mối quan hệ đặc biệt với Mỹ. Nếu Ấn độ có thể huy động được các sức mạnh này và sử dụng cho các lợi thế của mình, đất nước này vẫn có thể làm nên một gói quyền lực mạnh mẽ, dù có là ở thứ hạng nhì, ba hay tư trên thế giới.

Một kinh nghiệm có liên quan mật thiết với Ấn độ ngày nay là kinh nghiệm của Hoa Kỳ trong cuối thế kỷ mười chín. Những thôi thúc trong nội địa đã từng làm trì trệ bước tiến đến quyền lực thế giới của nền chính trị Mỹ. Vào năm 1890, Mỹ đã vượt qua Anh quốc trong vai trò dẫn đạo của kinh tế thế giới, nhưng trong các lãnh vực ngoại giao và quân sự, Mỹ là một loại thanh danh thứ hạng về quyền lực. Quân đội Mỹ đứng hàng mười bốn trên thế giới, sau Bulgary, hải quân của Mỹ chỉ bằng một phần tám kích thước của Ý mặc dù nền kỹ nghệ Mỹ khi đó lớn hơn mười ba lần. Mỹ đã tham dự trong một số các hội nghị quốc tế và các nhà ngoại giao Mỹ đã là các tay chơi nhỏ trong trận cờ quốc tế. Hoa thịnh đốn là một thành phố nhỏ có tính địa phương, chính phủ Mỹ có quyền lực bị giới hạn và vai trò tổng thống thường không được xem như một vai trò quyết định. Nước Mỹ ấy không thể chối từ mình một đất nước yếu kém trong thế kỷ thứ mười chín, và đất nước này đã tốn nhiều thập niên, nhiều thay đổi lớn trong nội địa cùng những khủng hoảng lớn trên quốc tế để mà đến được sự thay đổi ngày nay. Sau hậu quả của các suy thoái và những cuộc chiến tranh thế giới, nước Mỹ - Washington- đã vươn lên, tập quyền về trung ương và đạt được địa vị cao một cách không nghi ngờ gì được trên các nước khác. Và các tổng thống từ Theodore Roosevelt đến Woodrow Wilson đã bắt đầu xác định Hoa kỳ là một quyền lực quốc tế.

Cuối cùng, căn bản của quyền lực Hoa Kỳ - một xã hội Mỹ sinh động - đã chính là sức mạnh vĩ đại nhất mà cũng là nhược điểm lớn nhất. Sức mạnh này đã tạo nên nền kinh tế khổng lồ của Mỹ và một xã hội sinh động. Nhưng cũng đã khiến cuộc vươn dậy của Mỹ bị ngưng trệ, tiến trình bị chập choạng và tham dự của Mỹ vào chính trường quốc tế luôn luôn mỏng manh. Có lẽ Ấn độ sẽ trải qua những điều tương tự: Ấn độ sẽ có một xã hội có khả năng đáp ứng tuyệt vời đến các cơ hội của một thế giới toàn cầu hóa, một xã hội sẽ phát triển và thịnh vượng trong nền kinh tế và xã hội toàn cầu. Nhưng cơ chế chính trị của Ấn độ thì yếu kém và mềm mỏng do đó chưa được trang bị hoàn thiện để thực hiện được vai trò đúng đắn của mình trên thế giới mới này. Một loạt các xáo trộn có thể làm thay đổi tất cả những điều này, nhưng thiếu vắng một bộ giảm sốc cho hệ thống, xã hội Ấn sẽ đi trước nhà nước Ấn trong trò chơi toàn cầu mới.

Ngày nay, mối căng thẳng giữa xã hội và nhà nước vẫn dai dẳng ở Mỹ. Thực ra, cũng đáng để nhớ rằng khi chúng ta quay về phía tay chơi duy nhất quan trọng trong thế kỷ hai mươi mốt và hỏi bản thân nước Mỹ sẽ ứng trả như thế nào trong một thế giới Hậu- Hoa Kỳ.

(hết chương Người Đồng Minh)

Kỳ tới: chương Sức Mạnh Hoa Kỳ

Không có nhận xét nào:

Đăng nhận xét