Chủ Nhật, 29 tháng 8, 2010

MỘT THẾ GIỚI HẬU HOA KỲ (THE POST- AMERICAN WORLD)

Tác giả: Fareed Zakaria
Người dịch: Lê Quốc Tuấn

Kẻ Thách Thức - (Tiếp theo)
Kỳ 2
Kế hoạch Trung ương có thể hữu hiệu được chăng?

Có những người nghi ngờ thành tích kinh tế của Trung quốc. Một số học giả, ký giả báo chí lập luận rằng các con số có thể là bá láp, quá đáng hoặc bị mua chuộc, các ngân hàng đang nhấp nhổm bên bờ vực, các căng thẳng trong khu vực đang chồng chất, bất công đang gia tăng một cách nguy hiểm - và tình hình đang đi đến nguy kịch. Tuy nhiên, thật cũng công bằng để vạch ra rằng rất nhiều người đã từng phát biểu như thế từ cả hai thập niên qua, và cho đến nay, tối thiểu là tiên đoán trọng tâm của họ - chế độ xụp đổ - vẫn chưa xảy ra. Trung quốc có rất nhiều khó khăn, nhưng họ vẫn có một điều mà tất cả các quốc gia đang phát triển khác thèm chết được - đó là sức phát triển khủng khiếp. Một cái bánh phình to ra sẽ tạo thêm nhiều vấn đề khác, dù có ghê gớm đến đâu, cũng tương đối giải quyết được. Học giả Minxin Pei, một trong những nhà phê bình thông minh nhất của chế độ, đã dễ dàng nhìn nhận rằng "so với các nước đang phát triển khác, câu chuyện của Trung quốc là một sự thành công hơn rất nhiều với những gì chúng ta có thể nghĩ ra".

Đối với một chế độ có vỏ bọc là Cộng sản, Bắc Kinh thẳng thừng một cách lạ lùng trong sự chấp nhận chủ nghĩa tư bản của mình. Có lần tôi hỏi một viên chức Trung quốc giải pháp tốt nhất cho vùng đồng quê nghèo đói là gì. Câu trả lời của ông: "Chúng tôi phải để cho các thị trường làm việc. Các thị trường sẽ lôi người dân ta khỏi mảnh đất để đi vào kỹ nghệ, rời khỏi nông trại để đi vào đô thị. Đó là câu trả lời tốt nhất theo lịch sử về nạn nghèo đói ở nông thôn. Chúng tôi cần phải duy trì kỹ nghệ hóa". Khi tôi hỏi những câu tương tự với người Ấn hay người châu Mỹ Latin, họ sẽ đi vào các giải thích phức tạp về nhu cầu thịnh vượng thôn quê, trợ giúp cho các nông dân nghèo và các chương trình như thế, tất cả được đưa ra để làm chậm các lực thị trường và trì trệ - đôi khi còn làm đau đớn- tiến trình kỹ nghệ hóa thúc đẩy bằng thị trường- lịch sử.

Nhưng lối tiếp cận của Bắc Kinh cũng từng là một sự khác biệt từ những gì vốn được ủng hộ bởi nhiều nhà kinh tế về thị trường tự do - một chương trình về những cải cách đồng loạt trên tất cả mọi mặt đôi khi còn được gọi là "Đồng thuận Washington". Đặc biệt nhất, lối tiếp cận này cũng khác với lối chữa trị xáo động của Nga từng được xử dụng dưới thời Boris Yeltsin, mà các nhà lãnh đạo Trung quốc đã nghiên cứu kỹ lưỡng và thường xem là một thí dụ tiêu cực, có lẽ đồng ý với diễn đạt mạnh mẽ của Strobe Talbot là "quá nhiều xáo động nhưng quá ít chữa trị". Thay vì một hiện tượng big bang, Bắc Kinh đã chọn lối tiếp cận tiệm tiến, lối tiếp cận mà tôi sẽ gọi là một chiến lược phát triển-từng-mẫu-thức. Thay vì lập tức đóng cửa tất cả các xí nghiệp không có hiệu quả, cắt đứt các món nợ xấu và ban hành tư nhân hoá trên một bình diện lớn, họ đã xây dựng một chiến lược nhằm phát triển kinh tế quanh những khu vực thua lỗ này, để qua thời gian những khu vực xấu này sẽ trở nên phần nhỏ dần đi của cả nền kinh tế tổng thể (mẫu thức). Bằng cách làm như thế này, Bắc Kinh kéo dài được thời gian để giải quyết các khó khăn từng bước. Chỉ đến hiện nay, họ mới bắt đầu dọn dẹp khu vực tài chính và các ngân hàng tồi của họ. Mười năm sau khi hầu hết các giới chuyên môn đã từng thúc dục, và họ đang thực hiện điều ấy trong một tốc độ chậm hơn là các nhà chuyên môn mong muốn. Ngày nay, họ có thể thực hiện những cải cách như thế trong bối cảnh của một nền kinh tế đã tăng trưởng gấp đôi về kích cỡ và hết sức đa dạng. Đó là chủ nghĩa tư bản với các đặc tính của Trung quốc.

Kế hoạch tập trung về trung ương thường không hữu hiệu. Và đã thực không hữu hiệu trong một số ý nghĩa, ngay cả tại Trung quốc. Bắc Kinh có quá ít hiểu biết và sự kiểm soát được phần còn lại của Trung quốc hơn là họ muốn và những người ngoại cuộc nhận biết. Một khía cạnh có thể cho thấy được câu chuyện. Phần chia về hoá đơn thuế của chính phủ trung ương Trung quốc là vào khoảng 50 phần trăm ; con số đó của chính phủ liên bang Mỹ (một chính phủ yếu kém -dựa trên chuẩn mực quốc tế) là vào khoảng 70 phần trăm. Nói một cách khác, phát triển phân quyền hiện nay là thực tế quyết định của kinh tế và đời sống chính trị ở Trung quốc. Đến một giới hạn, sự mất khả năng kiểm soát này được nhìn thấy trước. Chính phủ đã khuyến khích sự nở rộ của thị trường tự do thực sự trong nhiều lãnh vực, mở cửa nền kinh tế cho giao thương và đầu tư ngoại quốc, và sử dụng vai trò thành viên của mình trong Tổ chức Thương mại Quốc tế để đẩy mạnh thông qua các cải cách trong kinh tế và xã hội của mình. Nhiều sự thành công (tài năng doanh thương tăng trưởng) và thất bại (chăm sóc y tế xuống dốc) của họ là kết quả của sự thiếu phối hợp giữa trung ương và các khu vực. Khó khăn này của lối tản quyền xoáy trôn ốc, sẽ là thử thách lớn nhất của Trung quốc và sẽ là chủ đề mà chúng ta sẽ quay trở lại.

Thật là phiền hà, nhưng không thể tránh được, để chỉ ra rằng "việc không phải đáp trả lại cho công chúng đã từng giúp Bắc Kinh thực hiện được chiến lược của mình. Chính phủ các nước khác nhìn theo ghi nhận với lòng ghen tỵ. Các giới chức Ấn Độ thường nhận xét rằng đối tác Trung quốc của họ không phải lo lắng gì về những người đi bầu. "Chúng tôi phải làm đủ thứ việc có tính cách chính trị phổ thông nhưng thực chất là ngu ngốc" một viên chức cao cấp của chính phủ Ấn Độ đã phát biểu như thế. "Những lo lắng ấy đè nặng lên tiềm năng kinh tế dài hạn của chúng tôi. Nhưng về ngắn hạn thì các chính khách lại cần phiếu cử tri. Trung quốc có thể nhìn xa. và dù cho không làm đúng được mọi thứ, họ vẫn tạo được những quyết định dài hơi và khôn ngoan". Điều này có bằng chứng trong những thúc đẩy hiện tại của Trung quốc và một nền giáo dục cao hơn. Nhận thức được đất nước cần đến một lực lượng sản xuất được đào tạo tốt hơn để có thể nâng cao giá trị kinh tế, chính phủ trung ương đã cương quyết tăng cường các học bổng và các trợ giúp khác trong năm 2008 lên đến 2.7 tỉ, so với 240 triệu của năm 2006. Các viên chức đã có kế hoạch tăng chi tiêu tổng thể năm 2006 của chính phủ đến 4 phần trăm vào năm 2010, phần lớn số tăng này sẽ dành cho một số nhỏ của các trung tâm ưu tú cạnh tranh được với toàn cầu. Một tập chú như thế sẽ là bất khả ở nền dân chủ Ấn Độ, chẳng hạn như, khi một nguồn dự trữ khổng lồ mang chi dùng trong những trợ cấp ngắn hạn để làm hài lòng cử tri. (Ngược lại, các viện giáo dục ưu tú của Ấn Độ còn bị áp lực phải giới hạn căn bản chất lượng thu nhận và phải chấp nhận một nửa số sinh viên dựa vào định mức cho phép).

Thật là một sự không bình thường cho một chính phủ phi dân chủ có thể quản lý được một sự tăng trưởng có hiệu quả như thế quá lâu. Hầu hết các chính phủ chuyên quyền đã nhanh chóng trở nên bị cô lập, lũng đoạn và ngu xuẩn - và sẽ nghiêng đến việc ăn cướp về kinh tế và đình trệ. Những kỷ lục của Macros, Mobutu và Mugabe là điển hình quá đầy đủ (và để tránh cho ai đó khỏi loay hoay với các giải thích về văn hóa, hãy nhớ rằng thành tích của chính phủ Trung quốc dưới thời Mao là một sự tàn bạo). Nhưng ngày nay ở Trung quốc, chính phủ, dù với tất cả những lỗi lầm của mình, họ vẫn duy trì được năng lực và một yếu tố mạnh mẽ của chủ nghĩa thực dụng căn bản. "Tôi đã từng làm ăn với các chính phủ trên khắp thế giới", một viên chức cao cấp về ngân hàng đã nói "và chính phủ Trung quốc có lẽ là ấn tượng nhất". Cái nhìn này là biểu trưng rộng rãi của giới lãnh đạo giao thương từng đến Trung quốc. "Con người cần phải... tự có được những đánh giá có giá trị về những gì mình thấy là lúc nào cũng tốt đẹp hơn", Bill Gates đã nói với tạp chí Fortune vào năm 2007 "cá nhân tôi thấy rằng các nhà lãnh đạo Trung quốc khá là có suy nghĩ về những điều này".

Tuy nhiên, điều này không phải là một bức tranh đầy đủ. Trong khi Trung quốc đang phát triển nhanh và các cơ hội nhan nhản trên mọi giai tầng, nhà nước - nhờ tiếp cận lối cải cách tiệm tiến - vẫn chỉ huy được rất nhiều đỉnh cao của nền kinh tế. Ngay hiện nay, các doanh nghiệp nhà nước sở hữu đã tạo được một nửa GDP. Ba mươi bốn công ty lớn nhất trên tổng số ba mươi lăm công ty trên thị trường chứng khoán là những công ty sở hữu bán phần hoặc toàn phần của nhà nước. Và sự kiểm soát của nhà nước thường xung khắc với sự rộng mở, thành thật và tính hiệu quả. Các ngân hàng Trung quốc, vốn vẫn còn là các thực thể hầu như của chính phủ, phân phối hàng chục tỉ dollar một năm để chống đỡ các công ty bệnh hoạn và đổ tuôn tiền vào các khu vực, các tập thể và người dân cho những nguyên nhân không phải vì kinh tế. Tham nhũng có vẻ đang gia tăng, và phần nhũng lạm liên quan đến các cấp cao đang tăng nhanh vô cùng, từ 1.7 phần trăm trong năm 1990 đến 6.1 phần trăm trong năm 2002[ii]. Các khác biệt khu vực cũng nở rộng, bất công tăng nhanh như pháo thăng thiên gây ra các căng thẳng về xã hội. Một con số thống kê được nhiều người viện dẫn - từ chính nhà cầm quyền - cho thấy một chiều hướng quan trọng. Vào năm 2004, có vào khoảng 74.000 cuộc biểu tình ở Trung quốc, mười năm trước chỉ có 10.000 vụ như thế.

Hai bức tranh này có thể hòa hợp được. Các khó khăn của Trung quốc trong nhiều phương diện chính là hậu quả của sự thành công. Tăng trưởng kinh tế chưa từng thấy đã mang lại những thay đổi xã hội chưa từng thấy. Trung quốc đã nén hai trăm năm kỹ nghệ hóa của Châu Âu lại thành ba mươi năm. Mỗi ngày, hàng chục ngàn người di chuyển từ làng quê đến thành thị, từ nông trại đến xưởng máy, từ đông sang tây ở một tốc độ chưa từng thấy trong lịch sử. Họ không chỉ di chuyển theo địa lý; họ bỏ lại gia đình, giai cấp và lịch sử ở đàng sau. Thật khó mà có thể ngạc nhiên rằng chính quyền Trung quốc đang đấu tranh để theo kịp với biến động của xã hội. Trong sự mô tả đến sự suy giảm năng lực của chính phủ Trung quốc, Minxin Pei đã cho thấy rằng các giới hữu trách không thể điều hành được những chuyện đơn giản như thể chuyện an toàn trên các lộ giao thông nữa: tỉ lệ tử vong là 26 phần trăm đối với mỗi 10.000 chiếc xe (so sánh với 20 phần trăm ở Ấn Độ và 8 phần trăm ở Indonesia)[iii] . Nhưng đồng thời cũng cần yếu để ghi nhận rằng con số xe hơi ở Trung quốc đã tăng 26 phần trăm một năm so với 17 phần trăm ở Ấn Độ và 6 phần trăm ở Indonesia. Khi Ấn Độ đuổi kịp phát triển của Trung quốc, như đất nước này quyết thực hiện như thế, tôi dám cuộc rằng đất nước này cũng sẽ nhìn thấy một sự gia tăng đáng chú ý trong tỉ lệ tai nạn của mình, dù là chính phủ có dân chủ hay không dân chủ.

Hãy nhìn xem các hậu quả về sinh thái vì tăng trưởng của Trung quốc - chỉ đến bản thân Trung quốc chứ chưa phải đến cả hành tinh. Vào khoảng 26 phần trăm lượng nước trong hệ thống sông ngòi lớn nhất Trung quốc bị quá ô nhiễm đến mức "mất đi khả năng về chức năng sinh thái"[iv]. Chỉ riêng hai bên bờ sông Dương Tử, có đến chín ngàn cơ xưởng hóa học. Bắc Kinh đã là thủ đô của thế giới căn cứ vào một tiêu chuẩn: nạn ô nhiễm không khí. Trong 560 triệu cư dân ở nông thôn, chỉ có 1 phần trăm hít thở được không khí được xem như sạch sẽ theo tiêu chuẩn của Liên hiệp Âu châu. Và cũng đáng để chỉ rõ rằng hầu hết các số liệu và đánh giá này là từ chính phủ Trung quốc. Bắc Kinh đã đặt vấn đề môi trường ở hàng ưu tiên hơn trong chương trình làm việc của mình so với tất cả các quốc gia đang phát triển. Các giới chức cao cấp ở Trung quốc thảo luận về nhu cầu GDP xanh và sự phát triển trong cân bằng, và các quan tâm đến môi trường được hình dung rõ ràng trong kế hoạch của Chủ tịch Hồ Cẩm Đào cho một "xã hội hài hòa". Một công ty tham vấn Tây phương đã xem xét các luật lệ mới của Trung quốc liên quan đến môi trường và đã tính được rằng các yêu cầu về sản phẩm nhằm tháo gỡ những chất phóng xạ khỏi không khí sẽ tăng 20 phần trăm một năm trong một tương lai tiên đoán được, tạo nên một thị trường trị giá 10 tỉ. Bắc Kinh đang cố gắng giải quyết một tình huống tiến thoái lưỡng nan: giảm bớt nghèo đói cần đến sức phát triển phi mã, nhưng phát triển lại có nghĩa là gây nhiều ô nhiễm và suy giảm môi trường hơn.

Vấn nạn lớn nhất mà Trung quốc đương đầu trong phát triển không phải vì chính phủ của họ là loài quỷ hết thuốc chữa. Mà chính là sự hiểm nguy từ việc chính phủ của họ sẽ mất đi cái khả năng nắm giữ tất cả lại với nhau - một vấn nạn không chỉ vây quanh mà còn vượt xa khỏi công cuộc tản quyền hoá xoáy trôn ốc. Tốc độ thay đổi của Trung quốc đang phô ra những nhược điểm của Đảng Cộng sản và chính phủ quan liêu của họ. Trong một số năm, sự độc quyền về quyền lực của chính phủ đã cho phép họ thực hiện được các cải cách vĩ đại một cách nhanh chóng. Họ có thể điều động dân chúng và tài nguyên vào những chỗ cần. Nhưng có một sản phẩm từ những quyết định của họ là sự rối loạn kinh tế, xã hội và chính trị, cơ chế thứ bậc tôn ti và cô lập của đảng khiến họ trở nên thiếu năng lực vượt qua được những con nước này. Đảng Cộng sản Trung quốc - đảng của Công nhân và Nông dân - đúng là một tổ chức ưu tú nhất trên thế giới. Tổ chức này hình thành bởi ba triệu người đàn ông và đàn bà, đa số là thành phần thành thị có học, một tập hợp hoàn toàn không đại diện đại đa số xã hội nông dân mà họ lãnh đạo. Một số nhà lãnh đạo cao cấp của họ có khả năng vận động chính trị (retail politics) thực sự. Những người được tiến cử thường là những nhà kỹ trị cũng tài giỏi trong nghệ thuật thủ đoạn nội bộ và sự đỡ đầu che chắn. Vẫn còn phải chờ xem những nhà lãnh đạo này có được cái duyên dáng hoặc khả năng để tham dự vào cuộc chính trường vĩ đại - các kỹ năng mà họ sẽ cần đến để cai trị được một dân số 1.3 tỉ người không ngừng trở nên có tính quả quyết.

(Còn tiếp)


i. Theo Jun Ma & John Norreggard, China's Fiscal Decentralzation (International Monetary Fund, Oct. 1998

ii. Theo Minxi Pei, China's Trapped Transition: The Limits of Development Autocracy (Cambridge: Havard University Press, 2006)Sđd

iii. Pan Yue, Thủ trưởng Cơ quan Bảo vệ Môi trường Quốc gia Trung quốc, trích dẫn theo Jamil Aderlini và Mure Dickie trong "Taking the Waters", Financial Times, July 24, 2007

iv. Theo Joseph Kahn và Jim Yardley "As Chima Roarss, Pollution Reaches Deadly Extremes" New York Times, Aug. 26, 2007

Không có nhận xét nào:

Đăng nhận xét