Thứ Tư, 11 tháng 8, 2010

MỘT THẾ GIỚI HẬU HOA KỲ (THE POST-AMERICAN WORLD)

Tác giả: Fareed Zakaria
Người dịch: Lê Quốc Tuấn

Một Thế Giới Phi Tây Phương - Kỳ 5
Âm thanh nghe trẻ trung và hiện đại hiện nay là Anh ngữ. Không một ngôn ngữ nào từng lan quá rộng quá sâu trên thế giới như thế. So sánh gần nhất là tiếng Latin trong thời Trung Cổ, nhưng đấy là một so sánh nghèo nàn. Tiếng Latin đã được sử dụng bởi một giới ưu tú nhỏ hẹp vào thời điểm mù chữ tràn lan, và hầu hết các quốc gia phi-Tây phương chẳng phải là một bộ phận của thế giới Kitô giáo. Ngày nay, hầu như một phần tư dân số hành tinh, 1,5 tỉ người, có thể nói đôi chút tiếng Anh. Và mức phát triển lan rộng của Anh ngữ tăng nhanh ở khắp mọi nơi, từ Âu châu, qua Á Châu đến châu Mỹ Latin. Toàn cầu hoá, vốn mang đến nhiều tiếp xúc và thương mại, tạo nên một khích lệ cho các phương cách giao tiếp. Càng đông người sử dụng, càng cần đến một chuẩn mực chung. Khoảng 80 phần trăm các thông tin điện tử lưu trữ trên thế giới là bằng Anh ngữ. Khi các nhà ngoại giao từ hai mươi lăm quốc gia của Liên Hiệp Âu châu gặp nhau để bàn luận về thương mại ở Brussels, họ có hàng trăm người thông dịch. Nhưng hầu hết đều nói tiếng Anh.

Phải chăng một ngôn ngữ chung sẽ khiến người ta nghĩ cùng một cách? Chắc chắn chúng ta không bao giờ biết được. Tuy thế, trải qua thế kỷ vừa rồi Anh ngữ đã trở nên một ngôn ngữ của nền hiện đại. Từ ngữ diễn tả chiếc xe tăng trong tiếng Nga là “tank”. Khi người Ấn Ðộ nói tiếng Hindi muốn nói về nuclear họ thường nói “nuclear”. Trong tiếng Pháp, ngày cuối tuần là “le weekend” . Trong tiếng Tây Ban Nha, internet là “internet”. Và không ngừng phát triển, cái Anh ngữ mà người ta nói đã bị Mỹ hóa, với một số đặc tính. Đó là tính thông tục, cẩu thả và thiếu lễ độ. Có lẽ sự thiếu lễ độ ấy sẽ đổ tràn lên các lãnh vực khác.

Dĩ nhiên, những khả năng ấy làm người lớn tuổi lo lắng. Hầu hết các xã hội mới hiện đại hóa đều muốn phối hợp nền thịnh vượng mới của mình với các phần tử của trật tự cũ, “Chúng tôi bỏ quá khứ lại đàng sau”, Lý Quang Diệu đã nói với tôi về quốc gia của ông “và có một sự không dễ dàng nằm bên trong rằng sẽ không còn điều gì của chúng tôi thuộc về cái cũ nữa cả”. Nhưng ngay nỗi lo lắng này cũng quen thuộc trong kinh ngiệm của phương Tây. Khi các nhà lãnh đạo Á châu ngày nay nói lên nhu cầu cần phải gìn giữ những giá trị Á châu, họ cũng giống như những người Tây phương bảo thủ từng tìm cách gìn giữ những giá trị tương tự trong hàng bao thế kỷ. Thi hào Oliver Goldsmith đã viết vào năm 1770 “Của cải chất đống thì con người mục rữa” khi nước Anh ở trong thời kỳ kỹ nghệ hóa. Có lẽ Trung Quốc và Ấn Ðộ sẽ trải qua thời đại Victoria của chính họ, một thời đại khi chủ nghĩa tư bản năng động đi song song với chủ nghĩa bảo thủ xã hội. Và có lẽ kết hợp ấy sẽ tồn tại. Tóm lại, sức quyền rũ của các giá trị cổ truyền và gia đình vẫn còn mạnh mẽ trong một số quốc gia rất hiện đại – Hoa Kỳ, Nhật Bản, Nam Triều Tiên. Nhưng nói chung, và qua thời gian, trở nên giàu có và cơ hội nhận thức có mang lại một chuyển biến xã hội. Nền hiện đại hóa mang lại một số hình thức của cuộc giải phóng phụ nữ. Nó lật ngược thứ tự của thời đại, tôn giáo, truyền thống và trật tư phong kiến. Tất cả những điều này tạo cho xã hội càng giống những xã hội ở Âu châu và Bắc Mỹ nhiều hơn.


Một Tương lai Pha trộn

Khi suy nghĩ về thế giới sẽ như thế nào khi các thành phần còn lại vươn lên và Tây phương xế tàn đi, tôi luôn luôn phải nhắc đến một bộ phim Ấn Ðộ nổi tiếng, Shakespear Wallah, được thực hiện vào năm 1965. Bộ phim trình chiếu cảnh một đoàn kịch sĩ lưu diễn kiểu Shakespear ở Ấn Ðộ thời hậu thuộc địa để thử sức với một thực tại buồn bã, lạ lẫm. Rất nhiều trường học, hội đoàn, rạp hát từng la hò phản đối trình diễn của họ đã nhanh chóng bị mất chú ý. Các ngài Ăng Lê đã hết thời rồi, và chả còn ai để mà cảm kích với các thích thú của những lời châm chích. Kết quả là, niềm đam mê Shakespear, thực đã có liên quan đến sự cai trị của người Anh ở Ấn Ðộ. Văn hóa theo sau quyền lực.

Cái gì sẽ thay thế những ban nhạc kịch hát rong này? Chính là phim ảnh. Nói cách khác, một phần của câu chuyện Shakespear Wallah này chính là sự nổi dậy của một nền văn hóa đám đông. Bollywood - nền văn hóa quần chúng bản xứ của Ấn Ðộ - là một nền văn hóa lai tạp. Bởi vì đấy là một phần của văn hóa đám đông, vay mượn từ Hoa Kỳ, nền văn hóa hàng đầu (hoặc là cái nôi) của thế giới. Nhiều phim của Bollywood là sự tái tạo nghèo nàn các tác phẩm kinh điển của Mỹ, với sáu đến mười bài hát thêm vào đấy. Nhưng họ vẫn giữ cái cốt lõi của Ấn Ðộ. Các chuyện phim thì thường là đầy những người mẹ hy sinh, gia đình cãi lộn, các chia rẽ định mệnh và các mê tín dị đoan. Đông phương và Tây phương pha trộn.

Thế giới mà chúng ta đang đến sẽ giống như là Bollywood vậy. Thế giới này sẽ hoàn toàn hiện đại - và dù đã được định dạng mạnh mẽ theo lối Tây phương - nhưng vẫn giữ được những phần tử quan trọng của nền văn hóa địa phương. Nhạc rock Trung Quốc nghe tương tự như nhạc rock Âu châu, với các nhạc cụ và tiết tấu tương tự, nhưng nhạc đề, lời nhạc và giọng hát thì rất Trung Quốc. Các điệu múa Ba Tây phối hợp với Phi châu, Latin và các chuyển động hiện đại nói chung (nghĩa là Phương Tây).

Ngày nay, con người chung quanh thế giới đang trở nên ngày càng thoải mái, thích nghi hơn trong việc đặt các dấu ấn bản xứ của mình lên hiện đại tính. Khi tôi lớn lên ở Ấn Ðộ, hiện đại là ở phương Tây. Chúng tôi đều biết rằng tất cả những điều xuất sắc, từ khoa học đến thiết kế đều được hình thành từ đó. Điều này không còn đúng nữa. Một nhà kiến trúc nổi tiếng đã giải thích cho tôi biết rằng, khi ông lớn lên, ông biết rằng các tòa nhà lớn, đẹp và tiến bộ nhất chỉ xây ở châu Âu và châu Mỹ thôi. Ngày nay, từ văn phòng làm việc của mình nhà kiến trúc sư trẻ tuổi này nhìn thấy các toà nhà vĩ đại đang được xây lên mỗi ngày ở Trung Quốc, Nhật Bản, vùng Trung Ðông và châu Mỹ Latin. Các thế hệ trẻ hơn của ngày hôm nay có thể ở trong nhà mình mà sáng tạo và tiếp cận phiên bản hiện đại của chính mình - tiến bộ ngang hàng với mọi thứ ở phương Tây - nhưng trông quen thuộc hơn.

Hiện đại và bản địa đang phát triển bên nhau với toàn cầu hóa và phương Tây. Nhạc rock Trung Quốc bán chạy hơn nhạc rock Âu châu. Điệu samba đang phát triển rộng rãi ở châu Mỹ Latin. Kỹ nghệ phim ảnh địa phương nở rộ ở mọi nơi, từ châu Mỹ Latin đến miền Đông Á, Trung Ðông đang phát triển mạnh mẽ - ngay cả còn tạo được các phần chia bản xứ của họ đối với các nhập khẩu của Hollywood. Truyền hình Nhật Bản, vốn từng thường mua lại rất nhiều các chương trình Mỹ, hiện nay chỉ còn lại chừng 5 phần trăm chương trình phát hình có gốc từ Hoa Kỳ (19). Nước Pháp và Đại Hàn, bị thống lĩnh lâu năm bởi phim ảnh Mỹ hiện nay có những kỹ nghệ phim ảnh riêng của họ. Nền nghệ thuật hiện đại địa phương, thường là một pha trộn lạ lùng giữa phong cách trừu tượng Tây phương và chủ đề nghệ thuật dân gian, đang nở rộ khắp nơi trên thế giới. Quý vị có thể dễ bị nhầm lẫn khi nhìn vào những bảng hiệu Starbucks và Coca Cola quanh thế giới. Ảnh hưởng trực tiếp của nền toàn cầu hóa đã là sự nở hoa của hiện đại và địa phương.

Nhìn gần hơn vào quyền bá chủ của Anh ngữ, trong khi rất nhiều người đang nói tiếng Anh, phát triển mạnh nhất trên truyền hình, phát thanh và Internet là những ngôn ngữ địa phương. Ở Ấn Ðộ, người ta đã tưởng rằng mở ra một làn sóng phát thanh mới sẽ chỉ dẫn đến một sự phát triển trong lãnh vực riêng tư, tất cả các đài phát tin tức bằng Anh ngữ, loại ngôn ngữ được giới thông thạo sử dụng. Nhưng sự bùng phát lớn hơn - mạnh đến ba, bốn lần hơn - đã là những chương trình phát thanh bằng ngôn ngữ địa phương. Tiếng Ấn, Tamil, Telugu, Guajarati và Marathi đều được sử dụng rất nhiều trong thế giới toàn cầu hóa này. Tiếng Phổ thông đang tăng trưởng mạnh trên các trang web. Tiếng Tây Ban Nha đang thắng thế trong nhiều quốc gia kể cả ở Hoa Kỳ. Trong giai đoạn đầu của nền toàn cầu hóa, ai cũng xem CNN. Trong giai đoạn thứ nhì, người ta xem thêm BBC và Sky News. Hiện nay mỗi quốc gia đều tự sản xuất ra chương trình CNN của riêng mình - từ Al Jazeera và Al Arabia đến NDTV và Aaj Tak của Tân Đề Li.

Những kênh tin tức này là một phần của chiều hướng rất mạnh - sự phát triển của loại tường thuật mới. Khi tôi lớn lên ở Ấn Độ, các tin tức đang xảy ra, đặc biệt là các tin tức thế giới, được xác định qua một lăng kính Tây phương. Ta nhìn thế giới qua cặp mắt của đài BBC và Đài tiếng nói Hoa Kỳ (VOA). Ta hiểu được các thông tin này qua các tạp chí Time, Newsweek, International Herald Tribune và tờ Times của London (trong những ngày xưa cũ hơn). Hiện nay, có nhiều kênh tin tức quan trọng hơn, trình bày nhiều quan điểm khác nhau hơn về thế giới. Dĩ nhiên là nếu quý bạn xem Al Jazeera, bạn sẽ nhận được quan điểm đối chọi giữa Arab và Israel không giống như quan điểm ở Tây phương. Nhưng không phải là chỉ có Al Jazeera. Nếu quý bạn xem hệ thống thông tin Ấn Ðộ, bạn sẽ có một quan điểm rất khác về cuộc tìm kiếm sức mạnh hạch nhân của Iran. Do đó, nơi chốn ảnh hưởng đến cái nhìn của mình về thế giới chung quanh.

Có phải những khác biệt này đã khiến các "nước còn lại" hành động khác nhau trong giao thương, cai trị hoặc trong chính sách đối ngoại? Đó là một vấn đề phức tạp. Trong thế giới giao thương, cái gì quan trọng là cái tận cùng. Nhưng làm thế nào người ta đến được vị trí ấy thật là khác biệt vô cùng, ngay cả trong nội bộ thế giới Tây phương. Cấu trúc của một hành vi kinh tế ở Italy rất khác với cấu trúc ở Anh Quốc. Nền kinh tế Hoa Kỳ rất khác với nền kinh tế của Pháp. Cách làm ăn của người Nhật Bản rất khác với người Trung Quốc hay Ấn Ðộ. Và những khác biệt này sẽ nhân tích luỹ lên lẫn nhau.

Tương tự như ở trong một số phương cách đúng đắn về chính sách đối ngoại. Có một số thực tế có tính căn bản. Các vấn đề cơ bản về an ninh và ảnh hưởng đến nước láng giềng trực tiếp là những thành phần quan yếu của một chính sách an ninh quốc gia. Nhưng ngoài phạm vi ấy còn có những phân biệt thực sự, mặc dù những điều này có thể hoặc không hề dính dáng gì đến văn hóa. Hãy thử xem xét về nhân quyền, một vấn đề mà những nước phi-Tây phương nói chung và Trung Hoa, Ấn Ðộ đặc biệt muốn giữ những quan điểm rất khác với Hoa Kỳ. Có một số nguyên nhân căn bản cho sự việc này. Trước tiên, các nước này tự xem mình như những quốc gia đang phát triển, do đó, còn quá nghèo để mà quan tâm đến các vấn đề của trật tự toàn cầu, đặc biệt trong những vấn đề có can dự đến thúc đẩy các chuẩn mực và các quyền ở ngoài nước. Thứ đến, họ không phải là những người Thệ Phản giáo (Protestan), không được hội nhập vào quyền lực, do đó họ không có nhiều ham muốn trong việc phát tán những giá trị phổ quát ra khắp thế giới. Những người theo Khổng giáo cũng như những người theo Ấn Ðộ giáo cũng đều không tin vào những điều răn phổ biến hay nhu cầu reo rắc đức tin. Do đó, từ những nguyên nhân có tính văn hóa và thực tiễn, cả hai quốc gia này gần như không quan niệm các vấn đề nhân quyền như trọng tâm đối với chính sách đối ngoại của họ.

Dĩ nhiên, không có nền văn minh nào phát triển được trong một cái hộp niêm kín. Ngay cả khi nói đến tôn giáo và một thế giới quan căn bản, các quốc gia đều có các bối cảnh pha trộn, với các yếu tố địa phương đè chồng lên những ảnh hưởng ngoại lai. Thí dụ như Ấn Ðộ, là một quốc gia Ấn Ðộ giáo từng bị thống trị trong bốn trăm năm bởi các đế chế Hồi giáo, và rồi bởi một thế lực Phản Thệ giáo. Trung Quốc không trải qua kinh nghiệm bị ngoại quốc cai trị, nhưng quá khứ Khổng học của họ đã bị tước bỏ một cách tàn bạo và bị bao phủ bởi tư tưởng Cộng sản chủ nghĩa trong bốn mươi năm. Nhật Bản đã từng lựa chọn đi theo các phong cách và tinh thần Hoa Kỳ trong thế kỷ qua. Phi châu có truyền thống lâu dài của riêng mình nhưng cũng là nơi trú ngụ của một dân số đạo Kitô lớn nhất và không ngừng tăng trưởng trên địa cầu. Ở châu Mỹ Latin, các hệ thống nhà thờ vẫn còn là sự sống còn cho đời sống của đất nước trong một phương cách không thể tưởng tượng được ở Âu châu. Chúng ta thường nghe rất nhiều về giới giáo sĩ truyền đạo ở Hoa Kỳ, nhưng thực ra chính là ở Ba Tây và Nam Hàn mới là nơi mà thành phần này phát triển nhất. Nếu tin các giá trị của Kitô giáo ở trọng tâm của truyền thống Âu châu thì làm sao có thể mô tả được đặc điểm của đất nước như Nam Phi, nơi có hơn bảy ngàn giáo phái Kitô? Hay ở Nigeria, nơi có nhiều người theo Anh giáo hơn ở Anh Quốc?

Phương Tây và các nước còn lại đã ảnh hưởng lẫn nhau trong cả thiên kỷ. Truyền thuyết đã nói rằng Kitô giáo từng đến Phi châu với Thánh Mark từ năm 60 AD. Một số cộng đồng Kitô hữu xưa cũ nhất từng sinh sống ở bắc Phi. Vùng Trung Ðông đã bảo quản và làm tiến triển khoa học phương Tây trong nhiều niên kỷ. Nga từng đấu tranh với bản sắc Tây phương và phi Tây phương của mình trong ít nhất là bốn trăm năm. Trong đa phần của thế giới, phương Tây đã tồn tại quá lâu đến nỗi phương Tây là trở thành một số thành phần có ý nghĩa của tấm thảm văn minh ấy. Đó là lý do vì sao thật là hoàn toàn tự nhiên khi sòng bài lớn nhất thế giới được xây ở Macao, Trung Quốc - và nó là một bản sao của quảng trường Thánh Mark ở Venice, trong khi bản thân kiến trúc này lại ảnh hưởng mạnh mẽ bởi lối kiến trúc Moorish (Hồi giáo). Vậy nó là Trung Quốc, Tây phương Moorish hay hiện đại? Chắc nó chẳng phải là tất cả những kiểu cách ấy.

Hiện đại tính đã đến với sự vươn dậy của phương Tây, do đó nó mang một khuôn mặt Tây phương. Nhưng khi thế giới hiện đại phát triển và bao gồm nhiều trên toàn cầu, hiện đại tính trở nên một hỗn hợp chung. Thương mại, du lịch, chủ nghĩa đế quốc, di dân và các công tác truyền đạo đã trộn lẫn tất cả mọi thứ. Các nền văn hóa vẫn có các phần tử riêng của mình và một số phần tử tồn tại trong nền hiện đại hóa. Một số khác mất đi, và khi chủ nghĩa đế quốc tiến bước, các trật tự phong kiến, hình thức, gia đình trị, và tôn ti trật tự cũ hơn chết đi - như đã từng chết đi ở Tây phương. Tác động của hiện đại, các giá trị phương Tây tiếp tục trở nên mạnh mẽ. Trung Quốc và Ấn Ðộ có thể không nghiêng về sự hành xử về các vấn đề nhân quyền nhưng họ phải đáp ứng với những thực tế của vấn đề này trong chương trình làm việc với toàn cầu. Trong trường hợp của Ấn Ðộ, là một nền dân chủ với một giới ưu tú trí thức phóng khoáng, có một lớp cử tri lớn tiếng trong nội bộ quốc gia này vốn có quan điểm đã được định hình rõ ràng bởi các giá trị Tây phương.

Câu hỏi "Phải chăng tương lai sẽ là nền hiện đại thay vì Tây phương?" thực ra phức tạp hơn là ta tưởng. Câu trả lời giản đơn duy nhất chính là "phải", tương lai sẽ là nền hiện đại. Câu trả lời phức tạp duy nhất sẽ là nhìn vào các quốc gia đặc biệt - để hiểu được quá khứ, hiện tại văn hóa và phong tục của họ cùng phương cách mà họ đã áp dụng vào thế giới phương Tây và hiện đại hóa. Tôi sẽ cố gắng làm như vậy tiếp theo đây đối với hai quyền lực mạnh nhất đang lên - Trung Quốc và Ấn Ðộ. Đây cũng là phương cách tốt nhất để hiểu được nền địa lý chính trị mới. Sau cùng, thử thách thực sự mà chúng ta đối diện trong tương lai không mơ hồ về những tính cách khác nhau mà là một sự vững chãi của khác biệt địa dư, lịch sử, quyền lợi và các năng lực. Nói về "sự nổi dậy của Á châu" là mất trọng tâm. Không hề có cái gọi là Á châu vốn như là một xếp đặt của Tây phương. Có rất nhiều đất nước là một phần của xếp đặt ấy - Trung Quốc, Ấn Ðộ, Nhật Bản, Nam Dương - và họ chứa đựng những khác biệt và nghi hoặc lẫn nhau. Thế giới nhìn Trung Quốc và Ấn Ðộ khác không phải chỉ vì thế giới là ai mà cũng bởi vì thế giới ấy đứng ở đâu. Sự chuyển đổi lớn lao đang xảy ra trên thế giới sẽ chứng tỏ những điều ít hơn về văn hóa và nhiều hơn về quyền lực.

19. Theo Diana Crane, “Culture and Globalization:Theoretical Models and Emerging Trends” trong Global Cultures:
Media, Arts, Policy, and Globalization, ed. Diana Crane, Nobuko Kawashisma và Kenichi Kawasaki
(London:Routledge, 2002)

Không có nhận xét nào:

Đăng nhận xét