Thứ Bảy, 7 tháng 8, 2010

MỘT THẾ GIỚI HẬU HOA KỲ (THE POST-AMERICAN WORLD)

Nguyên tác: Fareed Zakaria
Người dịch: Lê Quốc Tuấn

Một Thế Giới Phi Tây Phương
Kỳ 4

Hiện đại hóa

Vấn đề mà những người cải cách không-Tây phương đã phải đấu tranh trong thế kỷ thứ hai mươi đã từng quay trở lại như một câu hỏi trọng tâm cho tương lai: Chúng ta có thể trở nên hiện đại mà không trở thành Tây phương? Hai điều này khác nhau ra sao? Phải chăng một đời sống quốc tế sẽ là hoàn toàn khác biệt trong một thế giới mà quyền lực của những người không-Tây phương sẽ có những giá trị khác hơn? Hay là phải chăng tiến trình trở nên giàu có sẽ biến tất cả chúng ta trở nên giống nhau? Đây không phải là những suy nghĩ vu vơ. Trong một vài thập kỷ tới, ba trong bốn nền kinh tế lớn nhất thế giới sẽ là những nền kinh tế phi-Tây phương (Nhật Bản, Trung Quốc và Ấn Độ). Và Hoa Kỳ, nền kinh tế lớn thứ tư sẽ không ngừng bị định dạng bởi các dân số không phải người Âu châu.

Samuel P. Huntington, người nổi tiếng nhất trong số học giả đương đại, đã lập luận rằng hiện đại hóa và Tây phương hóa hoàn toàn khác biệt. Huntington đã lập luận rằng, Tây phương, đã là Tây phương trước khi họ trở nên hiện đại. Tây phương đã có được những đặc tính riêng biệt vào thế kỷ thứ tám hoặc thứ chín nhưng đã chỉ trở nên "hiện đại" vào khoảng thế kỷ mười tám. Trở nên một xã hội hiện đại là trở nên kỹ nghệ hóa, thành thị hóa và trình độ học thức cao cùng giáo dục và sự thịnh vượng. Ngược lại, những phẩm chất khiến tạo nên một xã hội Tây phương thì đặc biệt: di sản cổ điển, Ki tô giáo, sự tách bạch giữa nhà nước và giáo hội, luật pháp, xã hội dân sự. "Nền văn minh Tây phương", Huntington viết rằng "quý giá không phải vì nó phổ quát mà chính là vì sự độc đáo của nó" (14).

Trộn thêm vào những lập luận trí thức này sự kỳ lạ trong nội tình của những khu vực phi-Tây phương - cái thực tế mà chúng ta nhìn thấy, cảm nhận và nghe được thì thật là quá khác biệt. Người Nhật đã mang đến một minh hoạ phổ biến nhất về điểm này. Nhật là một quốc gia hiện đại cao. Trong các phạm trù về công nghệ - xe lửa cao tốc, điện thoại di động, ngành robot tự động - họ tài giỏi hơn tất cả các nước phương Tây khác. Nhưng đối với người ngoại quốc, đặc biệt là đối với các du khách Tây phương, nước Nhật vẫn là một sự lạ lùng và không nhập vào được. Nếu sự giàu có không làm Nhật bị Tây phương hóa thì các nước còn lại cũng chẳng bị Tây phương hóa. Trong một thế giới có người Ấn, người Trung Quốc và người Ba Tây đang trở nên giàu có hơn và tự tin hơn sẽ là một thế giới đa dạng về văn hóa, vĩ đại và đẹp lộng lẫy.

Tuy vậy, Tây phương đã hiện diện quá lâu và đã lan tràn quá xa thành ra không rõ là khoảng hở khác biệt giữa hiện đại hóa và Tây phương hóa có nghĩa như thế nào. Chúng ta đã suy nghĩ quá nhiều, tối thiểu là từ những gì mình thấy được, rằng hiện đại nghĩa là Tây phương. Các hình thức hiện tại của nhà nước, thương mại, giải trí, thể thao, các chuyến nghỉ hè và những ngày nghỉ lễ tất cả đều bắt nguồn từ những tập quán và lối sống Âu châu. Lễ Giáng sinh đã được chào đón ở nhiều nơi trên thế giới hơn bao giờ - ngay cả khi lễ Giáng sinh không có ý nghĩa gì nhiều hơn ngoài rượu champagne, đèn đuốc trang hoàng và quà cáp tặng nhau (ngay cả bản thân rượu champagne cũng là một sáng tạo phát minh của Tây phương). Ngày lễ tình yêu (Valentine day) cũng đã được đặt tên nhằm vinh danh một vị thánh của đạo Kitô rồi được thương mại hóa bởi những công ty kinh doanh thiệp mừng, cũng đang trở nên một truyền thống phấn kích ở Ấn Ðộ. Quần jean từng được tạo nên để phù hợp cho những người thợ mỏ vàng thô kệch ở California giờ đây cũng trở nên phổ biến khắp nơi cả từ Ghana, Indonedia đến San Francisco. Thật khó có thể hình dung một thế giới hiện đại sẽ ra sao nếu không có các tác động của Tây phương.

Một nhà ngoại giao Singapore trí thức và sâu sắc, ông Kishore Mahbubani, gần đây đã tiên đoán rằng, trong nền trật tự thế giới mới nổi, các sức mạnh phi-Tây phương sẽ vẫn duy trì các phương cách khác biệt của mình ngay cả khi họ trở nên giàu có thịnh vượng hơn. Vào năm 2006, ông đã lập luận rằng, ở Ấn Ðộ số phụ nữ mặc sari (loại váy cổ truyền của Ấn) thực có tăng lên (15). Nhưng thực tế, trong khi Mahbubani tuyên bố sự gia tăng sử dụng của váy sari, báo chí Ấn Ðộ lại tường thuật một hiện tượng hoàn toàn trái hẳn. Trải qua thập kỷ vừa rồi, phụ nữ Ấn đã bỏ chiếc váy sari qua một bên để thay thế bằng những trang phục tiện ích hơn. Ngành kỹ nghệ dệt váy sari tỉ mỉ công phu, với loại vải khác biệt của mình cùng các sớ dệt, kiểu cách đã đi xuống ngay cả khi Ấn Ðộ đang ở vào thời kỳ phát triển mạnh mẽ. (Vì sao thế? Cứ hỏi một bậc nữ chuyên viên Ấn xem cô ta có thấy việc quấn mình trong sáu đến chín thước vải, thường cứng nhắc, rồi xếp, gấp cẩn thận là một điều phiền phức quá không?). Phụ nữ Ấn Ðộ ngày nay không ngừng ưa chuộng một loại thời trang pha trộn cả bản sắc địa phương và kiểu dáng quốc tế. Chẳng hạn như, loại váy Ấn salwar kurta (một loại kết hợp nửa váy nửa quần, rộng rãi). Váy sari đã được để dành cho những dịp lễ lạc đặc biệt, tựa như loại áo kimono ở bên Nhật vậy.

Nhận xét này có vẻ nông cạn nhưng kỳ thực không phải vậy. Xiêm áo đàn bà là một chỉ hướng rất rõ ràng cho sự thích ứng của một xã hội với tính hiện đại. Chẳng ngạc nhiên gì mà các nước Hồi giáo có những vấn nạn rất lớn đối với giới phụ nữ của mình ăn mặc theo lối phương Tây. Đó cũng là khu vực mà phụ nữ vẫn còn ở rất xa đàng sau bất cứ tiêu chuẩn so sánh khách quan nào - khả năng đọc viết, giáo dục, hội nhập vào lực lượng lao động. Mạng che mặt và áo choàng chador phủ kín có thể là lựa chọn tốt nhất cho xiêm áo, nhưng nó cũng trùng khớp với một loại bề ngoài chối từ thế giới hiện đại trong một số phương diện khác.

Đối với nam giới, phục trang kiểu Tây phương lan tràn khắp nơi. Ngay từ khi quân đội bắt đầu ăn mặc theo lối đồng phục kiểu Âu Tây, nam giới quanh thế giới cũng bắt chước ăn mặc theo lối Âu tây trong các nơi làm việc. Kỹ nghệ may suit, hậu thân của bộ quân phục sĩ quan Âu châu giờ là tiêu chuẩn của nam giới từ Nhật Bản đến Nam Phi và Peru - với những kẻ lạc hậu (hay chống đối) đã từng có một lúc ở các nước Ả Rập. Người Nhật, với tất cả những khác biệt về văn hóa của mình, tiến một bước xa hơn vào những dịp đặc biệt (thí dụ như khi tuyên thệ nhậm chức trong chính phủ) để mặc tuxedo và quần có sọc, kiểu dành cho các nhà ngoại giao thời vua Edward ở bên Anh cả trăm năm trước đây. Ở Ấn Ðộ, việc mặc y phục cổ truyền từ lâu đã gắn liền với biểu hiện lòng yêu nước; Gandhi vẫn duy trì ăn mặc như thế, như một sự chống lại với thuế quan và kỹ nghệ hàng vải Anh Quốc. Ngày nay loại suit kiểu Âu châu đã trở nên lối ăn mặc tiêu chuẩn của thương nhân Ấn, ngay cả với các viên chức chính phủ trẻ tuổi, nói lên một thời đại hậu thuộc địa ở Ấn Ðộ. Dĩ nhiên, ở Hoa Kỳ, nhiều thương nhân trong các ngành kỹ nghệ mới, đã thải luôn tất cả các loại ăn mặc nghiêm chỉnh để theo lối mặc Jean và T shirt. Điều này cũng đã được bắt chước ở một số nước khác, đặc biệt là với giới trẻ trong các ngành kỹ nghệ căn bản công nghệ. Mô hình vẫn là như vậy. Kiểu cách Âu châu đã trở thành phong cách chuẩn mực của trang phục làm việc cho nam giới, báo hiệu cho hiện đại tính.

Cái chết của nền Trật tự cũ

Tây phương hóa không chỉ có nghĩa là ở bề ngoài. Các nhà giám đốc điều hành trên khắp thế giới đã vận hành công ty của mình bằng những phương thức mà chúng ta thường gọi là các "chuẩn mực" của hoạt động thương mại. Sự thật là, những chuẩn mực này, từ loại sổ sách nhập đôi đến việc chia lời cổ đông, đều tất cả bắt nguồn từ phương Tây. Và điều này cũng không phải chỉ đúng đối với công việc doanh thương. Trải qua hai thế kỷ, đặc biệt là hai thập niên vừa qua, các tổ chức chính phủ ở mọi nơi cũng trở thành giống nhau, hoàn thiện quốc hội, sắp xếp các ban ngành và các ngân hàng trung ương. Khảo sát một số quốc gia ở Âu châu và châu Mỹ Latin, hai học giả đã nhận thấy con số các ban ngành được cho phép độc lập (loại tổ chức kiểu Hoa Kỳ) đã tăng gấp bảy lần từ năm 1986 đến 2002 (16). Ngay cả chính trị cũng được cảm nhận quen thuộc chung quanh địa cầu. Các nhà tham vấn Hoa Kỳ đang được trả công như những ông hoàng để bảo cho các nhà chính khách ở Á châu và châu Mỹ Latin biết làm cách nào để lôi cuốn dân của họ tốt nhất.

Sách vở, phim ảnh và các chương trình truyền hình có thị hiếu địa phương khác nhau, nhưng cấu trúc của những kỹ nghệ này (cũng như đa số các khía cạnh của nội dung) đang trở nên chuẩn mực hóa hơn. Thí dụ như Bollywood, đang rời bỏ truyền thống ngân sách rẻ tiền và thời lượng trình chiếu dài ngoằng của họ, đến những bộ phim gọn hơn, thương mại hơn với những nhà đầu tư Hollywood và có tiềm năng xuất khẩu hơn (17). Cứ bước xuống phố ở bất cứ nơi đâu trong thế giới kỹ nghệ hóa ngay nay, quý vị sẽ nhìn thấy các biến hóa của cùng một chủ đề - các máy trả tiền tự động, các quán cà phê, cửa tiệm quần áo với các mặt hàng thời vụ của họ, các cộng đồng di dân, văn hóa phổ thông và âm nhạc.

Cái biến mất khỏi những quốc gia đang phát triển là những văn hóa xưa cũ và các trật tự truyền thống. Những thứ này đã bị mài mòn bởi sự xuất hiện của quần chúng đa số, được trang bị sức mạnh của chủ nghĩa tư bản và nền dân chủ. Những điều này thường có quan hệ với công cuộc Tây phương hóa bởi vì những gì thay thế cái cũ - nền văn hóa thống trị mới - nhìn giống Tây phương và đặc biệt giống Mỹ. Cửa hàng McDonald, quần bò và nhạc rock đã trở nên phổ biến chèn ép hẳn nhũng cung cách cũ, khác biệt trong ẩm thực, ăn mặc và ca hát. Nhưng câu chuyện ở đây là về sự phục vụ cho một đám đông quần chúng hơn là thiểu số thành phần ưu tú vốn thường minh định nên các tập tục của một đất nước. Tất cả đều giống như Mỹ bởi vì Mỹ, quốc gia đã tạo nên chủ nghĩa tư bản và chủ nghĩa tiêu thụ đám đông đến trước. Tác động của chủ nghĩa tư bản đám đông hiện nay là phổ biến. Người Pháp đã từng dèm pha chỉ trích về sự đánh mất văn hóa của họ trong nhiều thế kỷ, trong khi, thực ra tất cả mọi thứ xảy ra chính là sự suy tàn của một số trật tự tôn ti cũ. Phải chăng đa số người Pháp, hầu hết là những người dân quê nghèo khó, đã được ăn ở những nhà hàng thực sự - hay ở bất cứ nơi nào khác ngoài chính gia đình họ - vào thế kỷ mười chín? Người ta bảo rằng tuồng cổ của Trung Quốc đang chết đi. Nhưng đó có phải là vì công cuộc Tây phương hóa hay bởi vì sự nổi lên của văn hóa đại chúng ở Trung Quốc? Bao nhiêu người Trung Quốc dân dã được nghe tuồng cổ trong làng mình nhiều thập niên trước đây? Nền văn hóa đại chúng đã trở nên một nền văn hóa quan trọng bậc nhất bởi vì trong thời đại dân chủ, số lượng bao trùm chất lượng. Bao nhiêu người nghe quan trọng hơn là ai nghe?

Hãy xem những thay đổi ở một trong những nơi có tính truyền thống nhất thế giới. Năm 2004, Christian Caryl, một thông tín viên nước ngoài của tờ Newsweek chuyển đến Tokyo, sau khi đã trải qua một thập niên ở Moscow và Berlin. Anh nghĩ rằng mình sẽ tìm được một đất nước đẹp đẽ, sâu sắc, ít ai biết. “Thế mà cái tôi đã từng gặp” anh viết, “là một đất nước kiểu Tây phương khác hiện đại thịnh vượng nhất với một số kiểu cách đặc biệt - một quốc gia Á châu không hề cảm thấy lạc lõng nếu như thình lình bỏ vào giữa những biên giới Âu châu” (18). “Chúng tôi dọn vào căn nhà mới của mình” anh nhớ lại “và chẳng bao lâu sau đã bắt đầu chuẩn bị chào đón ngày nghỉ Nhật Bản lạ lùng đầu tiên: Halloween”. Anh trích lời giải thích của học giả Mỹ Donald Richie, người từng sống và dạy học ở Nhật trong năm mươi năm, rằng giới học sinh Nhật trẻ tuổi ngày nay không thể hiểu được thế giới của cha mẹ mình, với các tập tục hình thức, tính cách và phép xã giao. “Họ không hiểu một điều gì về hệ thống gia đình của mình bởi vì loại gia đình ấy không còn hiện hữu nữa”. Richie nói. “Do đó tôi phải xây dựng lại cho họ”. Phép lịch sự cổ truyền rắc rối phức tạp của người Nhật dùng đến trong các phim ảnh nghe xa lạ đối với họ, như thể chúng đến từ một thế giới đã “tan biến” nơi nào.

(Còn tiếp)


14. Theo Samuel P. Huntington, “The West:Unique, Not Universal”, Foreign Affairs 75, số 6, (Nov./Dec. 1996) tr.
28-46

15. Theo Kishore Mahbubani. “Will India Emerge as an Eastern or Western Power ?” (Center for the Advance Study of India, Penn Club, New York, Nov. 9. 1999); Indra Jit Basu “Western Wear Rivals the Indian Sari”, Asia Times Online, May 10, 2007.

16. Theo Fabrizio Gilardi, Jacint Jordana và David Levi-Faur, “Regulation in the Age of Globalization: The
Diffusion of Regulatory Agencies across Europe and Latin America” IBEI Working Paper, 2006, tr. 1

17. Theo Jason Overdorf “Bigger than Bollywood”, Newsweek International, Sept. 10, 2007.

18. Theo Christian Caryl “Turning Un-Japanese, “ Newsweek International, Feb., 13, 2006.


Không có nhận xét nào:

Đăng nhận xét