Tìm kiếm Blog này

Phạm Phú Minh: Một vài cảm nghĩ về cuốn Đường Xưa Lối Cũ của Vũ Ngọc Ánh

Chủ Nhật, 10 tháng 12, 2017


Ai cũng có mt quê hương, có mt thi thơ u, mt thi ln lên, ri có mt đời sng gia đình và xã hi vi biết bao giao tiếp, gp g, và tri qua biết bao biến c... Khi đã ln tui, con người thường có khuynh hướng nhìn v, ôn li quá kh, có người k nhng “chuyn ngày xưa” ca đời mình cho con cháu nghe, có người thích tìm nhng người bn già để chia s nhng k nim đã qua mà h luôn luôn thy là rt đẹp đẽ, và mt s ít người thì viết li các biến c hay nhng k nim xa xưa mà h đã tri qua. Đó hình như là mt khuynh hướng t nhiên ca con người xã hi, có nhu cu truyn li cho người ca lp sau mình các kinh nghim ca mt cá nhân, mà trong mt khonh khc nào đó ca dòng thi gian vô cùng vô tn đã xut hin trong đời, và sau đó s biến đi bin bit. Ký c ca đời sng con người được ghi li t đời này qua đời khác là nh nhng công vic y.

Cun Người Xưa Đất Cũ ca tác gi Sơn DimVũ Ngc Ánh là mt hi tưởng rt nhiu vic liên quan đến ông trong quá kh. Ông vn là người vùng Bùi Chu Phát Dim, ln lên đi hc và đi dy Hà Ni, ri di cư vào Nam năm 1954, tiếp tc đi dy ri bước chân vào chính trường cho đến 1975 thì sang M. Mt cuc đời như thế thì rõ ràng là phong phú, đã tri qua tương đối đầy đủ nhng biến c quan trng nht ca Vit Nam trong na sau thế k 20, ông li người có tâm hn văn ngh, giàu tình cm, ít định kiến và li ham viết lách, nên cun sách ghi li chuyn xưa trong đời ông tđã cha đựng nhiu điu đáng để chúng ta tìm hiu và chia s vi ông. Đó là chưa k ông có kh năng cao v âm nhc, và ch riêng đim này không thôi cũng đủ để ông k li cho chúng ta nhiu điu lý thú.
Ch riêng đề tài v vùng đất quê hương ca ông mà ông gi là “người xưa đất cũ” thì tôi nghĩ rt nhiu người mun biết. Đó là mt vùng đất có mt sc thái riêng bit ca min Bc mà phn nhiu người Vit Nam ch nghe nói ch ít người có dp đến thăm tn nơi: đất Bùi Chu Phát Dim. Thi Vit Nam Cng Hòa người min Nam gp g nhiu người t vùng đất đó di cư vào, biết là có nhng ngôi nhà th Sài Gòn mang tên Bùi Chu Phát Dim, nhưng không bao gi có th hình dung được chính mnh đất mang tên đó min Bc ra thế nào. H ch biết đại khái đó là mt vùng đạo Công giáo thành hình rt sm Vit Nam, mt phn nào đó mang mt sc thái văn hóa riêng bit chu nh hưởng sâu đậm ca mt tôn giáo ln đến t Tây phương, và vùng đất đó đã có mt vai trò đặc bit trong mt s giai đon ca lch s Vit Nam t cui thế k 19 cho đến nay. Nhưng khi biết mt cái gì ch có tính cách “đại khái” thì thường rt thiếu sót vì ch là mt ý nim mơ h chưa có các chi tiết cn thiết, đó là chưa k nếu có sn mt m định kiến na thì rt d biến nhng điu mơ h y thành nhng điu sai lch. Cun Người Xưa Đất Cũ đã m ra cho tôi và có th cho nhiu người khác na các hiu biết v vùng Bùi Chu Phát Dim và giúp tôi điu chnh cái nhìn có th nhiu lúc không chính xác lm v vùng đất y.
Trước hết, qua tác gi, đó là mt vùng đất ven bin dân chúng cũng nghèo khó không khác gì bao vùng quê khác trong đất nước chúng ta. Đó là mt cái mu s chung cho toàn th dân tc Vit Nam qua bao nhiêu đời, người dân quê đâu cũng phi dãi du sương nng trên đồng rung, nơi sườn non hay bin c, và cũng đều mang tâm hn hn hu cht phác như nhau. Dân chúng Bùi Chu theo Công giáo vi tc l tín ngưỡng Tây phương, nhưng không vì thế mà người dân mt đi nhng nét ca con người Vit Nam truyn thng. Đầu tiên là qun th nhà th Phát Dim, biu tượng quan trng nht ca đời sng tinh thn và tâm linh ca c h đạo này, được linh mc Trn Lc xây dng vào cui thế k 19, ni tiếng là mt kiến trúc vô cùng độc đáo, đã được tác gi nhìn ra nhng nét đặc bit như sau:
Thc ra nhà th không to ln bao nhiêu nhưng vì được làm toàn bng nhng cây g và phiến đá nng hàng my chc tn nên ai cũng phi công nhn là mt công trình kiến trúc khá vĩ đại có mt không hai Vit Nam. Ngoài ra, li kiến trúc Vit Nam có pha ln đôi chút ngh thut baroque ca nhà th rt độc đáo, uy nghi mà vn m l, duyên dáng, và nht là đầy dân tc tính.
... Cho mãi ti gn đây, trên mt s nhng phù điêu và hoa văn, đặc bit là quanh bàn th trong ngôi nhà th Đá (...) người ta đã phát giác nhng chi tiết th hin mt cách rõ rt s hòa hp gia Thiên Chúa giáo vi Pht giáo và Đạo giáo, gia ngh thut c truyn Vit Nam vi ngh thut Phc Hưng và C đin Tây phương, và đặc bit hơn na, gia quan nim triết lý vuông tròn rt nhân bn và thc tin ca Vit Nam và h thng tư tưởng có tính cách siêu linh và nhim mu ca Thiên Chúa giáo, mt s phi hp hết sc cht ch, hài hòa và rng ln v ngh thut và tư tưởng có th nói là chưa tng thy được th hin bt c thi nào, nơi nào trên thế gii.
Đã có người nhn xét rng Vit Nam là mt dân tc có kh năng dung hóa nhng nét hay đẹp ca văn minh thế gii và biến chúng thành văn hóa ca chính mình. Quá kh vài ngàn năm qua ca dân tc đã chng t điu đó đối vi Nho, Thích, Lão. Riêng Thiên Chúa giáo thì còn quá sm để có mt kết lun, nhưng nhng điu tác gi Vũ Ngc Ánh nhìn ra trong kiến trúc nhà th Phát Dim cũng cho chúng ta thy thp thoáng cái tinh thn dung hóa y, và hơn na, chính tâm hn ông cũng đã cha đầy mt truyn thng rt Vit Nam mi có kh năng nhìn ra nhng điu nhưv phương din đem Ki-tô giáo hi nhp vào nn văn hóa c truyn địa phương, cha Sáu đã phn nào đồng ý vi các giáo sĩ Dòng Tên (les pères Jésuites) để ri mnh dn đi trước Công Đồng Vatican hơn na thế k ... Cha Sáu đã vô hình trung thành công mt cách tuyt diu trong c gng Vit Nam hóa đạo Thiên Chúa qua qun th nhà th ln Phát Dim, tác phm để đời độc nht vô nh ca ông.
Qun th nhà th Phát Dim đã ni tiếng trong na đầu ca thế k 20, ngoài người Pháp, nhiu nhân vt ni tiếng ca thế gii đã đến đây để chiêm ngưỡng cái kiến trúc độc đáo này, và đặc bit khi chiến tranh Vit Pháp đang din ra, nhiu người như giáo sư Honey thuc Đại hc London, nhà văn ni tiếng Graham Green v.v... đã đến đây để tìm hiu v vai trò ca vùng đất này trước thi cuc. T 1945 vi nhng biến chuyn ln ca tình hình, khu Bùi Chu Phát Dim đã ni lên như mt thế lc chính trđã đóng nhng vai trò rt độc đáo. Nh nhng ký c ca Sơn Dim Vũ Ngc Ánh chúng ta biết được con người và nh hưởng ca Giám Mc Lê Hu T đối vi chính ph H Chí Minh lúc đó như thế nào; biết được rng t C vn Vĩnh Thy cho đến Ch tch H Chí Minh, các ông Phm Văn Đồng, Võ Nguyên Giáp, Trn Huy Liu... thi đó đều có v thăm Phát Dim; biết được thế nào là “an toàn khu,” và nó đã đóng vai trò to ra mt nơi cư trú an toàn cho các chiến sĩ quc gia trước chiến dch tàn sát ca phe cng sn ra sao... Không phi vi cung cách ca mt s gia mà ch là li k chuyn bình thường, Vũ Ngc Ánh đã cho người đọc biết rt nhiu điu đặc bit v mt giai đon lch s va ln lao va bi đát có liên quan đến vùng đất này.
Nhưng không phi ch là chính tr, văn ngh mi là điu thú v. T mt vùng bin xa khut, trong thi kháng chiến Pháp nơi đây đã tr thành mt nơi th t vi rt đông văn ngh sĩ th đô trên đường đi tn cư hay công tác đã ghé ngang qua. Và t đim này chúng ta mi biết đến mt Vũ Ngc Ánh nhc sĩ, giao du rt rng rãi vi nhiu nhc sĩ khác t trước, và ông đã m ca đón h vào nhà ca mình gia “mùa chinh chiến.” Nhng T Phác, Tô Vũ, Ngc Bích, Hoàng Trng, Nguyn Văn Hiếu, Đỗ Thế Phit, Lương Ngc Châu, Nguyn Văn Qu v.v... đã đến đây. C Phm Duy và gia đình khi “dinh tê” t vùng kháng chiến cũng đã ghé qua nhà ông ngoi tác gi ti Phát Dim trước khi v Hà Ni, nhưng đó là thuc nhng năm v sau. Trong thi k đầu kháng chiến tác gi đã cùng bn bè làm mt vic để đời, là t chc mt bui hòa nhc c đin Tây phương ngay ti Phát Dim, mt vic không ai có th hình dung ni là có th thc hin được trong hoàn cnh kháng chiến. Khi đọc nhng trang tác gi k li chuyn này, tôi thy thú v quá, đó qu là mt biến c văn ngh rt lãng mn mà toàn nước Vit Nam thi đó không nơi nào có được, k c trong các đô th do Pháp kim soát. Nghim li, thì thy rng chđất Bùi Chu vi v thế đặc bit ca nó v văn hóa cũng như chính tr thi đầu kháng chiến, vi nhng người con mang tâm hn đầy say đắm ngh thut như Vũ Ngc Ánh thì mi đủ kh năng và sc thu hút để t chc nên mt công tác ngh thut “động tri” như vy.
Như đã nói trên, ông Vũ Ngc Ánh trong thi đệ nh Cng Hòa min Nam đã bước vào con đường chính tr, ông tham gia liên danh Đại Đoàn Kết và trúng c vào Thượng vin, và đã có nhng hot động tích cc, ví d t chc đoàn văn ngh đi ngoi quc để tranh th s ng h bên ngoài Vit Nam trong thi k hòa đàm Paris. Ngay c thi gian t nn ti Hoa K ông cũng có mt s hot động liên quan đến chính tr cho Vit Nam. Dù tt c đều không đi ti đâu, nhưng ông đã k li cho chúng ta nghe mi chuyn mà tôi nghĩ là mt cách rt thành tht, và hy vng đó s là mt ít tài liu cho các nhà nghiên cu s sau này. Nhưng t thâm tâm tôi, tôi thy ông là mt người giàu tình cm, nhiu cht ngh sĩ hơn là cht chính tr, vì thế các chương nói v âm nhc, v đất l quê thói ca vùng bin Phát Dim, v thi gian ông ra Hà Ni đi hc, v chuyến v thăm quê gn đây sau my chc năm xa cách v.v... vn làm cho tôi xúc động mt cách thú v.
Mt người xa quê t tui thanh niên, sau khi đi t x trên thế gii nay tui 80 mi v thăm chn cũ, li được ăn mt ba cơm vi nhng món quê mùa mc mc như xưa mà vn thưởng thc được mt cách trn vn chng khác nào thi niên thiếu, thì tôi cho đó là mt hnh phúc hiếm có đời. Thường thì người ta tht vng, và khám phá ra rng nhng ni nim nh nhung các món ăn tui nh ch là nhng o tưởng. Nhưng vi Vũ Ngc Ánh thì không.
Sau cuc thăm viếng Nhà Th đầy cm xúc vui bun ln ln, chúng tôi thy như được an i và đền bù mt phn nào khi được Đức Cha cho hưởng dng mt ba ăn trưa thanh đạm thun túy min đồng b, vi nhng món ăn mà k t khi di cư vào Nam, ri sang đến Hoa K, tôi thường ch thy trong nhng gic mơ. Thc ra thì rau mung, rau lang, rau đay, rau mng tơi, mm tôm, đậu ph v.v... đâu có thiếu trên đất M, nhưng nếu đem ra mà so sánh vi nhng sn phm ca Phát Dim, nhng sn phm ti M chng khác gì đồ mo hóa.”
Trong chương nói v âm nhc, nhng mu chuyn ông k tôi nghĩ có th góp phn chi tiết cho mt b s v tân nhc Vit Nam. Nhc mi Vit Nam chu nh hưởng ca nhc Tây phương, điu đó ai cũng biết, nhưng nh hưởng ca sinh hot âm nhc ca mt giáo x như Phát Dim lên các con em ca mình như Lê Hu Mc, Đỗ Thế Phit, Vũ Ngc Ánh... thì chưa chc ai cũng biết. Nhưng tôi cũng bt gp đó đây nhng nét vô cùng un áo ca tâm hn tác gi, ln lên trong môi trường hp th hu như toàn nhc nhà th và nhc Tây phương, nhưng sc mnh truyn thng Vit Nam xưa cũ lúc nào cũng sn sàng trào dâng, như đã được cha đựng sn đầy p trong tâm khm ca ông. tui thiếu niên, ông đã được nghe bài Tiếng Đàn (mà riêng tôi được biết đó là bài Bn Đàn Xuân) ca Lê Thương sáng tác khong năm 1938, ông k v “s kin” y như sau:
“... Trước hết đó là bn ‘Tiếng Đàn’ ca Lê Thương. Vào khong 1937 hay 1938 gì đó, có mt ln thân ph tôi đi Hà Ni v hát cho m tôi nghe mt bài hát tiếng Vit ta đề là ‘Tiếng Đàn Âm Thm’ (?), nói là do mt người tên là Lê Thương mi đặt ra.
B m tôi đều rt ly làm thích thú và khen bn nhc không tiếc li. (...) Riêng tôi, vn quen nghe và hát nhng bài hát Tây, khi nghe b tôi hát bài Tiếng Đàn tôi xúc động đến tê tái mt cách thit khó t. (...) Âm điu bun bun ca bài hát mi trên đây làm tôi tưởng nh ti nhng cái gì mang mang đâu đâu. Phi chăng ‘nhng cái gì mang mang đâu đâuđó là tinh thn dân tc vn hng tim tàng trong tâm hn con người Vit Nam ca tôi.”
Chng thế mà, đối vi tiếng kèn đám ma Vit Nam, tác gi Vũ Ngc Ánh có mt ám nh rt sâu đậm, “tiếng kèn nghe bi ai và nc n ging như tiếng mt người đàn bà va khóc va k l mt cách vô cùng áo não và thm thiết ... tôi chưa tng được nghe mt th nhc nào bun và ám nh mt cách ghê gm đến như vy (...) Theo ý tôi, trong s my nhc c mà âm thanh nghe ám nh nht như sáo, bagpipe, đàn bu, kèn Tàu v.v... kèn đám ma Vit Nam nht định dn đầu.” 
Đối vi la tui lp sau như chúng tôi (sinh vào cui thp niên 1930, đầu thp niên 1940) thì nhng bn tân nhc đầu tiên ca Vit Nam thuc v mt dĩ vãng ging như thn thoi, trong đó hình nh ca nhc sĩ Đặng Thế Phong mang rt nhiu v huyn hoc. Nhng bn nhc ca ông, như Con Thuyn Không Bến, Git Mưa Thu, Đêm Thu
thì quá ni tiếng, nhưng khác các nhc sĩ đồng thi vi ông như Dương Thiu Tước, Lê Thương, Thm Oánh... mà chúng tôi được biết sau này, ông đã biến mt trước khi chúng tôi bt đầu có trí khôn. Con người tht ca ông đối vi chúng tôi ch như là mt vt sương khói mơ h. Nhưng tôi hoàn toàn không ng được “gp” ông trong cun Đất Cũ Người Xưa ca Sơn Dim, đây là ln đầu tiên tôi được “tiếp xúc” vi ông mt cách c th.
“... Tiếp đó my năm sau (1941), vào mt bui ti mùa đông mưa phùn và lm li, ti Hi quán Hàng Qut (Hà Ni), nhân dp mt bui hp đại hi ca Hi Truyn bá Quc ng, Đặng Thế Phong trình bày tác phm mi nht ca anh: Con Thuyn Không Bến.
Bn nhc đã được toàn th hi trường tán thưởng mt cách thc là nng nhit. Riêng tôi, tôi hết sc xúc động. (...) Theo ý tôi lúc đó, Con Thuyn Không Bến qu thc đã đánh du mt bước tiến dài ca nhc mi V.N. Và đim này đã là nguyên nhân ca s xúc động và hào hng ca tôi.
Sau bui hp, tôi c la cà li để có dp gp và nói chuyn vi Đặng Thế Phong. Có người hi đùa h Đặng: ‘Con thuyn không bến ca anh thc s là con thuyn nào đây?Đặng Thế Phong ch nhũn nhn cười tr không tr li. Anh Nguyn Hu Đang lúc đó là Tng thơ ký ca hi ln tiếng đoán mò: ‘Tôi biết! Con thuyn không bến ca anh Phong là con thuyn Vit Nam chúng ta hin nay đấy thôi.”
Câu chuyn này có th thành mt giai thoi có ý nghĩa nhiu mt cho chúng ta ngày nay! 
Tôi thành tht biết ơn cun sách Đất Cũ Người Xưa ca Sơn Dim Vũ Ngc Ánh, vì nó đã đem li cho tôi nhiu hiu biết v mt min đất đặc bit ca Vit Nam, cho tôi nhiu chi tiết v mt thi k lch s sôi động ca đất nước và ci chính mt s hiu lm có l đã cht cha nhiu năm trong lòng tôi. Tôi cho tt c là do cái tâm rt thun hu ca tác gi, quan nim va phóng khoáng va hòa hp ca ông v dân tc và tôn giáo, thái độ rt trí thc không thiên v ca ông trong nhiu vn đề. Làm sng li mt cách linh động nhng gì đã qua trong đời mình, đâu phi là vic d? Mt vic đơn gin nht là “k chuyn đời xưa” đâu phi là không cn ngh thut? Có th ông không để ý nhiu v khía cnh ngh thut khi viết cun sách này, nhưng ông đã đạt được s thành công rt cao khi ông k mi chuyn mt cách thành tht và vi mt s mn cm rt tinh tế trong nhn xét, có l vn là bn cht ca con người va giàu tình cm va có kiến thc rng nơi ông.
T xưa đến gi, nhng cái gì là đất cũngười xưa luôn luôn cn thiết cho các thế h đang ni tiếp trong cuc sng này. Mi thế h phi liên tc nhn được nhng bài hc t quá kh. Nht là đối vi Vit Nam, mt dân tc đã tri qua quá nhiu biến cđổi thay trong sut mt thế k qua. Tôi tin chc rng cun Đất Cũ Người Xưa ca Sơn Dim Vũ Ngc Ánh s là mt tài liu quý cho tt c chúng ta, bây gi và mai sau.
Phm Phú Minh
2009



Không có nhận xét nào :

Đăng nhận xét

 

Đây là một cuốn sách nghiên cứu nghiêm túc, nhưng cũng là một truyện kể đầy nghệ thuật; thể loại viết này tôi cho là rất mới, giúp bạn đọc nhìn rõ “chân dung” của một số nhân vật, với tô đậm nét quyến rũ của những tư liệu quý hiếm mà Ngô Thế Vinh có được. -- Phạm Phú Minh

Góp ý


Đây là một cuốn sách về mỹ thuật hiếm có của người Việt Nam, trong đó kiến thức, trí tuệ, tài liệu, kỹ thuật, mỹ thuật đều nảy nở đồng bộ, nâng quyển sách thành một tác phẩm có giá trị về mọi mặt.

Tưởng Niệm
NHƯ PHONG LÊ VĂN TIẾN

Tưởng Niệm<br>NHƯ PHONG LÊ VĂN TIẾN
Và cũng để thấy một Như Phong mang rất nhiều căn cước: một nhà báo, một nhà văn, một nhà hoạt động cách mạng, một mưu sĩ mang dấp dáng “một phù thủy chính trị,” dù với căn cước nào thì vẫn có một mẫu số chung là lòng yêu nước bền bỉ của Như Phong, từ tuổi thanh xuân cho tới cuối đời. Anh là chất men và cũng là niềm cảm hứng cho nhiều thế hệ.

HỘI THẢO "TỰ LỰC VĂN ÐOÀN"

HỘI THẢO "TỰ LỰC VĂN ÐOÀN"
Nguồn gốcTự Lực Văn Đoàn là một tổ chức hoạt động để đổi mới văn học Việt Nam từ năm 1932 đến 1945...

Giới thiệu

GIỚI THIỆU

GIỚI THIỆU
Gửi Người yêu và Tin - ... Từ Huy đã viết cuốn tiểu thuyết Gửi Người Yêu Và Tin với một ngòi bút tỉnh táo và sắc bén của một nhà phân tích tâm lý và một nhà phê phán xã hội và, dưới ngòi bút ấy, nhân vật chính trong tác phẩm — một nhân vật hư cấu nhưng đích thực là điển hình của loại người đang làm mục ruỗng xã hội và đạo đức ở Việt Nam hiện nay — tự phơi bày bản chất qua nhiều chặng biến đổi khác nhau từ trang sách đầu tiên cho đến trang sách cuối cùng... (Hoàng Ngọc-Tuấn)