Tìm kiếm Blog này

Hoài Mỹ: Tục lệ thi chim đầu xuân

Thứ Bảy, 4 tháng 2, 2017


Nhân dịp tết Nguyên Đán Bính Thân vừa rồi, tôi tạm xếp lại mọi chuyện đời, mọi việc thường nhật mà về thăm làng nước theo lời trăn trối cách nay hơn chục năm của Bố tôi. Theo lệnh dậy của đấng sinh thành, tuyệt đối tôi không được “gậm cỏ non” ở bất cứ gò đống nào và dọc đường cũng không được “dừng bước giang hồ” để giải khát “bia ôm” hay nghỉ ngơi trên “cà phê võng”... nhưng phải giữ linh hồn và thân xác cho trong sạch mà về thẳng quê quán để viếng mộ Tổ. Bởi tôi là chắt đích tôn của cụ Tổ. 
Cứ theo lời kể của Bố, tôi chọn đúng ngày đầu tháng Giêng, tức Mồng Một Tết  mà “vinh quy bái tổ”, bởi chẳng những đang ở thượng đỉnh của “tháng Giêng là tháng ăn chơi” mà trọng yếu hơn cả là vào dịp này - đúng Mồng Ba Tết -  làng tôi có một tục lệ cổ truyền lâu đời tốt đẹp: Thi Chim.

Thật tình tôi chưa được một lần trải nghiệm trong cuộc đời mà chỉ nghe kể rằng cụ Tổ dòng họ tôi nổi tiếng về chim. Nói cách khác, chim của cụ Tổ đã từng chiếm chức vô địch trong nhiều năm. Vì quá nổi tiếng về chim mà cụ Tổ có tới “năm thê bẩy thiếp”. Tôi tò mò hỏi chim của cụ Tổ nhờ đâu mà nổi tiếng hơn sóng cồn như thế, Bố tôi để lộ ra ngay vẻ hãnh diện, mô tả một cách sinh động như thể chim cụ Tổ đang ở trước mặt khiến người nghe (là tôi) có cảm tưởng tay mình có thể sờ được chim cụ. Giọng say sưa của Bố tôi:
- Chim cụ Tổ bao giờ cũng to nhất giữa bày chim được đem ra đọ sức. Lông chim của cụ đen nhánh. Đầu chim thoạt nhìn đã thấy khiếp, lúc nào cũng chúi chúi về phía trước giống như thể muốn phá chuồng mà chui ra. Ấy cũng nhờ một tay cụ Tổ bà chăm sóc chim cụ Tổ ông. Khéo lại dịu dàng nên cụ bà bảo chim cụ ông làm gì nó cũng theo, bảo ngổng đầu, nó ngổng; ra hiệu xẹp đi, nó từ từ nằm xuống. Vậy mà cụ ông vẫn không cho cụ bà vuốt ve chim mình nhiều lần trong ngày, nói làm thế nó quen hơi nên phần nhiều cụ ông tự mình vuốt ve chim mình. Chẳng thế mà lúc thi, chim cụ Tổ làm được nhiều trò trong khi chim của các cụ khác cứ như không hồn, nhìn yếu thấy rõ, nằm xụi lơ...”   
Vâng, tên làng tôi là Hoàng Nguyên, huyện Phú Xuyên, tỉnh Hà Đông (nay là Hà Nam Ninh), cách Hà Nội khoảng 35 cây số. Như trên đã nói, tôi về tới nơi chôn nhau cắt rốn của... bố tôi vào ngày thứ hai tháng Giêng, đúng dịp thi chim hàng năm. Tôi may mắn mang theo cái Ipod thứ xịn (các con tôi tặng tôi nhân ngày tôi “thất thập cố lai hy”) nên tôi đã thâu hình và âm thanh toàn bộ cuộc thi chim này mà nay tôi có thể tường thuật trung thực với quí độc giả. Tôi dự tính sẽ đưa “phim” này lên mạng YouTube, biết đâu “mèo mù vớ cá rán” mà được cả hàng triệu người chiếu cố, chẳng những nổi tiếng như siêu diễn viên nhờ chim mà còn vớ được tí tiền còm như thể chim nuôi mình, giống như trường hợp nam danh ca PSY (Jæ-sang Park) của Nam Hàn với điệu nhẩy ngựa “Gangnam Style”. 
Quang cảnh ngày thi chim ở làng tôi hôm đó không khác gì ngày Chị Em Thúy Kiều trẩy hội. Trời nắng nhẹ, quang đãng, thời tiết ấm áp như thể “ngày xuân con én đưa thoi; thiều quang chín chục đã ngoài sáu mươi” - chỉ khác chút đỉnh, hội Đạp Thanh trong Đoạn Trường Tân Thanh (còn gọi là truyện Kiều) của thi hào Nguyễn Du “đã ngoài sáu mươi”, tức là đã qua 2 tháng của 90 ngày, tức 3 tháng của mùa Xuân. Trong khi hội thi chim tại làng tôi lại rơi đúng vào một trong những ngày đầu tháng Giêng. 
 Dân chúng ở làng tôi đã đông mà từ các thôn lân cận tuôn sang cũng nhiều; dường như ai cũng diện đẹp, nên càng giống cảnh “dập dìu tài tử, giai nhân; ngựa xe như nước, áo quần như nêm; ngổn ngang gò đống kéo lên...”, nghĩa là khán giả dĩ nhiên không leo lên gò và các mô đất nhưng cùng trải dài về phía khán đài. 
Tiếng của MC: “Chương trình sắp sửa bắt đầu. Yêu cầu những người thi chim thì xếp hàng ở phía bên tay phải tôi, còn những ai không có chim thì đứng phía trước”.
Thế nhưng đám đông nào chịu nghe khiến MC phải nhắc lại: “Xin ưu tiên nhường chỗ cho người thi chim. Quí bà, quí cô không có chim, làm ơn vui lòng ngồi vào ghế để quí ông có chim được phô chim ra thoải mái mà không bị che”.
Vậy mà một số khán giả vẫn cứ đứng sát các lồng chim; tay chỉ chỏ; miệng phê bình:  - Tôi thấy chim của ông Bõng to nhất đấy, lại nhìn khỏe, năm nay thể nào cũng thắng.
Người khác cãi:
- To nhưng lông không mượt đều, lại hình như có sợi bạc làm chim mất cứng.
Một giọng nói nữa nổi lên:
- Nhìn chim cụ Trùm kìa. Dáng ngổ ngáo, cái mỏ lại đỏ ửng. Úi giời ơi, tha hồ là đẹp. Thể nào cũng ôm giải.
Bỗng có tiếng như reo lên: “Ơ kìa, ai như mụ Đuống thế kia? Mụ cũng được thi à?”.
Có lời giải thích ngay:
- Luật không phân biệt đàn ông, đàn bà. Bất cứ ai có chim đều được mang ra thi. Nhưng nghe đâu mụ ấy mượn chim lão Nghiện xóm Thượng, đem đi thi đấy.
Người bên cạnh trĩu môi:
- Chim mới chiếc thế kia mà đòi lọt vào mắt các cụ Giám Khảo. Chim gì mà cổ cứ rụt vào như đầu rùa. Chân lại không có cựa, lấy gì làm oai. Có gí gạo thóc vào tận mỏ, nó cũng không ngóc đầu nổi mà mổ....
Nhiều lồng chim được người chủ phủ vải lên chứ không để chim lộ ra. Hỏi ra mới biết, phần chim sợ nơi đông người, mất sinh khí; phần được che đi, chim không hót, đỡ phí sức. Hèn chi cố nhân đã dạy: “Chim khôn thì khôn cả lông; khôn cả cái lồng, người xách cũng khôn”.
Tôi để ý hai phụ nữ sồn sồn đứng gần. Một bà hỏi thăm:
- Năm nay ông nhà không thi chim à?
 Bà kia thở dài:
- Có mỗi con chim lại bị liệt, lấy chim đâu nữa mà thi với cử.
- Sao thế, bà chị?
- Ấy, cũng một phần tại tôi. Số là hôm ấy ông nhà tôi có việc ra thành phố, giao chim của ông ấy cho tôi quản lý. Sáng vẫn thấy chim ông ấy nhìn tôi mà hót. Tôi đùa đưa mồm tôi vào giữa hai cái then lồng, vậy mà nó cũng biết chĩa đầu ra như thể muốn tôi hôn. Đến gần trưa, tôi mải cho đàn lợn ăn, không còn để ý chim của ông ấy. Xong việc lên nhà mới thấy chân bên phải chim bị mắc vào cái then cửa lồng. Không biết từ bao giờ, nhưng khi gỡ ra thì chim ông ấy đã bị liệt. Tôi cố xoa, cố bóp, làm đủ mọi cách mà chim ông ấy cũng vẫn cứ đờ ra. Chiều tối ông nhà tôi về, thấy chim mình bị nạn, ông ấy chẳng còn thiết cơm cháo gì nữa... Giờ thì con chim nhà tôi vẫn liệt, chẳng bù cho xưa, nay cứ rũ xuống. Tôi phải động viên mãi ông nhà tôi mới tạm nguôi, định ra giêng tìm con chim khác thay thế...” 
Tới giờ thi, tiếng MC lại vang lên trong mi-cờ-rô: “Yêu cầu đồng bào giữ yên lặng, tránh làm chim sợ và để ban Giám Khảo dễ dàng làm việc. Bây giờ thì xin các chủ chim lấy hết vải phủ lồng ra để mọi người được thấy chim. Và, xin hãy làm theo tôi đếm: Một, hai, ba, đưa chim ra! - Nào, một, hai, ba, giơ chim cao lên!”.
Dưới ánh nắng đã lên khá cao, khán giả nhìn rõ từng con chim. Trong khi chủ chim vẫn nâng lồng lên khỏi đầu với vẻ mặt tuy trang nghiêm nhưng không giấu nổi những nét căng thẳng lẫn hãnh diện về chim của mình.
MC: “Kính mời ban Giám Khảo bắt đầu làm phận sự của mình!”.
Khoảng 5, 6 người ở chạc tuổi cao niên, mặc áo dài, khăn đóng, đến từng chiếc lồng, quan sát chim, ghi ghi chép chép. Tiếng nhạc điệu quân hành hòa trong âm thanh reo hò của đám đông, tạo nên bầu khí hỗn loạn. MC dường như cũng muốn “ăn thua đủ”, không ngừng nâng cao giọng hét hơn nữa để giới thiệu từng con chim-thí-sinh; nào: “Đây là chim bác Dần, một niềm hy vọng của xóm Hạ!”, nào: “Ban Giám Khảo đang quan sát chim bà Đuống, một ‘sự cố’ có một không hai trong dòng thác cách mạng thi chim của làng ta!”; nào: “Đến chim của ông Sộp, con chim được đánh giá là trẻ nhất nhưng không vì thế thua kém đàn anh, trái lại xem ra chim này có nhiều khí thế xông pha, đúng thứ ‘hàng hiệu’ của nhân dân ta: ‘Chim khôn kêu tiếng rảnh rang’, khác chi ‘người khôn nói tiếng dịu dàng dễ nghe’, phải vậy không khán thính giả?”.
Rồi MC rống lên thật sự:
- A, đây là một sự cố vĩ đại: Một con cu! Vâng, cu của cụ Nhộng! Nhưng thưa đồng bào, ban Giám Khảo đang thảo luận, trường hợp này có hợp lệ không? Chúng ta hãy chờ đợi quyết định của ban Giám Khảo... Quí vị ấy đều gật đầu cả. Có thế chứ, dù sao cu cũng là chim, mà chim cũng là cu, tuy hai mà là một! Chẳng thế mà ca dao nước ta đã có câu: “Cu kêu 3 tiếng cu kêu; kêu mau đến Tết dựng nêu ăn chè”. Nhưng liệu cu cụ Nhộng có hạ nổi các chim khác không? Xin đồng bào gắng chờ đợi câu trả lời. Ở đời luôn luôn có sự bất ngờ. Vậy trong khi chờ đợi, xin khán thính giả hãy dành một tràng pháo tay thật to và thật rộn ràng cho cu cụ Nhộng!   
Chẳng những vỗ tay hết cỡ mà đám đông còn rộng lượng tặng luôn những câu reo hò vượt quá chỉ tiêu nồng nhiệt: “Hoan hô cu cụ Nhộng!”
Và: “Cu cụ Nhộng vạn tuế!
Và nữa: “Cu cụ Nhộng vĩ đại!”
Không đầy một tiếng sau, cuộc chấm thi kết thúc. Tới mục ăn uống miễn phí gồm sắn luộc, ngô nướng. Các quán bán quà lấy tiền thì có bánh đa, kẹo kéo, lòng lợn chấm mắm tôm và thịt chó, dựa mận... Nước uống có cả nước trà, nước vối, nước mía lau, nước ngọt hàng nội và có cả rượu trắng (đế). Vui không tả nổi. Vui hơn nữa là trai gái “lí le” nhau, đúng là “thương nhau nên phải đi tìm; nhớ nhau một lúc như chim lạc đàn”... Dĩ nhiên không thiếu cảnh “nước đục thả câu” nên càng... vui hơn nữa. 
Tới giờ ban Giám Khảo tuyên bố kết quả. Ông đại diện nói dài dòng về ý nghĩa cuộc thi, chúc tụng sự phấn đấu của các chủ chim, ca ngợi tinh thần (!) của tất cả chim-thí-sinh, tiện thể khen lấy khen để tính tích cực của khán thính giả. Sau cùng:
- Tôi xin thay mặt toàn ban Giám Khảo tuyên bố chim chiếm giải nhất: Chim ông Sáu! - chim chiếm hạng nhì: Chim ông Chửa! - và chiếm hạng ba: Cu ông Nhộng!”
Vỗ tay. Bàn tán. Nhất trí. Phản đối. Thôi thì đủ thứ phản ứng.
Chủ chim xách chim lên lãnh giải thưởng, gồm bằng tưởng lệ, xấp tiền mặt và ít thức ăn đặc biệt dành cho chim. Vấn đề chính yếu chính là niềm kiêu hãnh, không chỉ cho cá nhân người chủ chim thắng giải mà cho cả gia tộc. Bỗng dưng tôi nhớ cụ Tổ của dòng họ tôi rồi buột miệng ứng khẩu hát: “Như có con chim trong ngày vui đại thắng!”
Tôi theo chân nhiều người đến chiêm ngưỡng chim ông Sáu, con chim vừa chiếm giải quán quân. Khách quan nhận xét, chim này quả xứng đáng: Dáng cường tráng, đầu to, cẳng cao với cựa sắc, lông lá rậm rạp. Và không hổ danh vô địch, chim ông Sáu không ngán trước đông người, vẫn cất tiếng lanh lảnh hót: Cúc cu! Cúc cu! Có người đứng gần đó, vội thông dịch: “Chim đòi đạp mái đấy!”. 
Trước ngày trở về “quê hương thứ hai” là Na Uy, một đất nước đẹp thì có đẹp nhưng lạnh lẽo mà vào thời điểm này lại bị phủ đầy tuyết, khiến chim chóc bay di cư đến các vùng nắng ấm xa xôi khác; chim nào chậm chân, à quên chậm cánh phải ở lại thì co ro cúm rúm, nhìn chán lắm, ngứa cả mắt... tôi ghé lại thăm mộ cụ Tổ lần nữa như để chào biệt. Trên tấm bia mộ, tên tuổi cùng ngày và nơi sinh, tạ thế của cụ Tổ đã phần nào phai mờ theo thời gian đúng như lời tiên tri: “Trăm năm bia đá thì mòn”, nhưng hình khắc chim cụ Tổ thì dường như ngược lại, nay càng sắc nét hơn: Một con chim bự thật bự; đầu ngổng lên như thách đố nắng mưa; những lớp lông xù lên như vừa lâm trận.
Tôi thầm thĩ: “Xin cụ Tổ cho con một con chim giống của cụ. Con nguyện sẽ trở về làng mình đây để giở lại trang sử chim chiến thắng mà cụ đã dầy công xây dựng. Con xin chào cụ Tổ, tạm biệt chim cụ Tổ và xin hẹn tái ngộ!” 

Hoài Mỹ 

Không có nhận xét nào :

Đăng nhận xét

 

Đây là một cuốn sách nghiên cứu nghiêm túc, nhưng cũng là một truyện kể đầy nghệ thuật; thể loại viết này tôi cho là rất mới, giúp bạn đọc nhìn rõ “chân dung” của một số nhân vật, với tô đậm nét quyến rũ của những tư liệu quý hiếm mà Ngô Thế Vinh có được. -- Phạm Phú Minh

Góp ý


Đây là một cuốn sách về mỹ thuật hiếm có của người Việt Nam, trong đó kiến thức, trí tuệ, tài liệu, kỹ thuật, mỹ thuật đều nảy nở đồng bộ, nâng quyển sách thành một tác phẩm có giá trị về mọi mặt.

Tưởng Niệm
NHƯ PHONG LÊ VĂN TIẾN

Tưởng Niệm<br>NHƯ PHONG LÊ VĂN TIẾN
Và cũng để thấy một Như Phong mang rất nhiều căn cước: một nhà báo, một nhà văn, một nhà hoạt động cách mạng, một mưu sĩ mang dấp dáng “một phù thủy chính trị,” dù với căn cước nào thì vẫn có một mẫu số chung là lòng yêu nước bền bỉ của Như Phong, từ tuổi thanh xuân cho tới cuối đời. Anh là chất men và cũng là niềm cảm hứng cho nhiều thế hệ.

HỘI THẢO "TỰ LỰC VĂN ÐOÀN"

HỘI THẢO "TỰ LỰC VĂN ÐOÀN"
Nguồn gốcTự Lực Văn Đoàn là một tổ chức hoạt động để đổi mới văn học Việt Nam từ năm 1932 đến 1945...

Giới thiệu

GIỚI THIỆU

GIỚI THIỆU
Gửi Người yêu và Tin - ... Từ Huy đã viết cuốn tiểu thuyết Gửi Người Yêu Và Tin với một ngòi bút tỉnh táo và sắc bén của một nhà phân tích tâm lý và một nhà phê phán xã hội và, dưới ngòi bút ấy, nhân vật chính trong tác phẩm — một nhân vật hư cấu nhưng đích thực là điển hình của loại người đang làm mục ruỗng xã hội và đạo đức ở Việt Nam hiện nay — tự phơi bày bản chất qua nhiều chặng biến đổi khác nhau từ trang sách đầu tiên cho đến trang sách cuối cùng... (Hoàng Ngọc-Tuấn)