ĐÀM TRUNG PHÁP: YÊN TÂM NGƯỜI NÓI, ẤM LÒNG NGƯỜI NGHE

Chủ Nhật, ngày 27 tháng 11 năm 2016

  
Robert Fulghum (sinh năm 1937 tại Texas) viết cuốn sách mang một tựa đề có vẻ giễu cợt là All I Really Need to Know I Learned in Kindergarten xuất bản năm 1986. Vậy mà vừa trình làng, nó đã trở thành một “best-seller” trong 2 năm liền, với 16 triệu người mua và được dịch sang 27 ngôn ngữ.


Qua cái nhìn của trẻ thơ, Fulghum nhớ lại những bài học ở lớp mẫu giáo của ông, và từ đó thành tâm giải thích rằng thế giới sẽ tốt đẹp hơn biết bao nhiêu nếu người lớn cũng tuân thủ các quy luật đạo đức căn bản mà trẻ thơ đã thuộc lòng. Chẳng  hạn, một quy luật trong số đó là ta phải biết tạ lỗi sau khi đã lỡ dùng lời lẽ xấu xa làm tủi nhục người khác; nếu không ta sẽ dễ bị trả thù. Lúc ấy thì gậy và đá có thể làm ta gẫy xương, nhưng lời nói sẽ làm ta tan nát cõi lòng: Sticks and stones may break our bones, but words will break our hearts.”


Đấy, lời nói có thể là phương tiện trả thù tàn bạo hơn cả gậy đập và đá liệng, một điều mà trẻ thơ đã được học từ hồi mẫu giáo!

Ngôn từ khéo léo là phương tiện hữu hiệu nhất để giao hảo của loài người, cho nên để đạt được mục đích ấy, người khôn ngoan phải sử dụng lời nói sao cho ấm lòng người nghe và yên tâm lòng mình. Đồng nghĩa với động từ nói ngọt của tiếng Việt, động từ sweet-talk của tiếng Mỹ cho thấy rằng sự khôn khéo trong lời ăn tiếng nói rất hiệu nghiệm trong ý định biến người mới sơ giao thành bạn của mình, hoặc thuyết phục người đã quen biết làm những chuyện có lợi cho mình. Hãy nghe lời một thanh niên Mỹ khôn ngoan giải thích với bạn bè tại sao anh ta mới được lên lương: “Well, I simply sweet-talked my boss into giving me a pay raise and she did!”


Người Mỹ thường dùng uyển ngữ (euphemism) để làm nhẹ bớt đi những ý nghĩ tiêu cực của ngôn từ. Thí dụ, thay vì dùng chữ garbage collector để diễn tả một công việc làm không được trọng vọng cho lắm, người Mỹ sử dụng chữ sanitation engineer nghe mát lòng hơn nhiều. Họ cũng có mặc cảm với tuổi già, cho nên khi áp dụng để tả một người tuổi đã cao, hình dung từ old làm người nghe buồn lòng không ít. Vì vậy các bậc cao niên tại Mỹ được gọi là senior citizens một cách trịnh trọng. Người Mỹ da đen không thích người khác gọi mình bằng màu da, cho nên các chính trị gia khôn khéo gọi họ là African Americans. Trong xã hội Mỹ ngày nay, “the N-word” là một xúc phạm khó tha thứ đối với người Mỹ gốc Phi châu và có thể làm cho người lỡ dùng chữ ấy vô cùng ân hận.


ĐẠI TỪ XƯNG HÔ NGÔI THỨ NHẤT SỐ ÍT

Có lẽ không một ngôn ngữ nào khác có thể so với Việt ngữ về  bản chất đa dạng, đa năng của đại từ xưng hô ngôi thứ nhất số ít. Quả thực, trong khi đa số ngôn ngữ chỉ sử dụng một dạng cho ngôi này, như Je trong Pháp ngữ, I trong Anh ngữ, Ich trong Đức ngữ, và Wo (我) trong Hoa ngữ quan thoại, Việt ngữ chúng ta có cả một kho tàng xưng hô cho ngôi thứ nhất số ít ngoài đại từ Tôi thông thường. Mỗi dạng khác nhau của đại từ “tôi” nói lên được mối liên hệ đặc biệt giữa người nói và người nghe.

Con cái chẳng bao giờ dám xưng “tôi” với cha mẹ, cũng như học trò chẳng hề xưng “tôi” với thầy và cô giáo. Tao chỉ có thể thay thế cho “tôi” giữa các bạn bè thân nhất hoặc trong các cuộc chửi bới lẫn nhau. Tất cả các danh từ diễn tả mối liên hệ họ hàng như bố, mẹ, chú, bác, cô, cậu, ông nội, bà ngoại … đều có thể được dùng làm đại từ xưng hô ngôi thứ nhất. Và một nét rất đặc thù của tiếng Việt là tên người đang nói có thể được dùng làm đại từ xưng hô thay cho “tôi” như trong câu nói nũng nịu của một cô Lan xinh đẹp nào đó với người bạn trai tốt số mới được quen nàng: Lan muốn cùng anh đi Vũng Tàu tắm biển cuối tuần này, anh chịu không, anh?”

ĐẠI TỪ XƯNG HÔ NGÔI THỨ HAI

Nhiều ngôn ngữ trên thế giới có hai dạng cho đại từ xưng hô ngôi hai, một dạng thân mật và một dạng trang trọng. Tiếng Pháp có tuvous, tiếng Đức có duSie, tiếng Tây ban nha có usted, và tiếng quan thoại có ni (你) nin (您).

Các động từ mày tao chi tớ trong tiếng Việt, tutoyer trong tiếng Pháp, tutear trong tiếng Tây ban nha, duzen trong tiếng Đức đều diễn tả hành động dùng các dạng thân mật để xưng hô giữa bạn bè hoặc bà con thân thích.

Cũng giống như trường hợp ngôi thứ nhất, ngôi thứ hai của đại từ xưng hô trong tiếng Việt đa diện, đa năng hơn hẳn nhiều ngôn ngữ khác. Mỗi dạng của ngôi này nói lên được mối liên hệ đặc biệt giữa người nói và người nghe. Những danh từ diễn tả mối liên hệ họ hàng (bác, chú), những tước vị (bác sĩ, đại úy), cũng như tên người (Lan, Tuấn) đều có thể dùng làm đại từ xưng hô ngôi hai.

Tất nhiên, muốn đẹp lòng người nghe, người nói phải lựa chọn đại từ xưng hô cho phù hợp. Khi một người trẻ nói chuyện với những người lớn tuổi bằng cha mẹ, bằng ông bà mình mà xưng hô “tôi” với họ thì người trẻ ấy hoặc quả thực quá kém tiếng Việt hoặc cố tình cư xử vô lễ. Người viết bài này đã từng vô cùng bực bội và bỏ ra về sau khi nghe một người còn trẻ trên bục thuyết trình mở đầu cuộc nói chuyện với đủ mọi lứa tuổi, từ rất trẻ cho đến rất già, với câu bắt đầu vô lễ “Thưa toàn thể anh chị em, tôi rất vui được ban tổ chức mời lên đây…”

NGÔN TỪ TRONG THƯƠNG MẠI

Trong lãnh vực thương mại, ngôn từ lễ độ lại càng cần thiết. Người Pháp thường kết thúc một lá thư thương mại bằng câu “Veuillez agréer, Monsieur/Madame, l’expression de nos sentiments les plus chaleureux” (Xin Ông/Bà nhận cho sự biểu lộ những cảm tình nồng hậu nhất của chúng tôi). Người làm thương mại tại các nơi sử dụng tiếng Tây ban nha còn lễ độ hơn nữa. Trước khi họ ký tên vào lá thư cho thân chủ, họ tự nhận họ là những “atentos seguros servidores” (tôi đòi trung kiên và đầy quan tâm) của các thân chủ của họ!

NGÔN TỪ ĐỂ TRI ÂN

Dân tộc nào cũng biết nói lên lòng biết ơn sau khi nhận ân huệ. Người Đức dùng động từ danken và người Mỹ dùng động từ thank. Hai động từ này từa tựa âm thanh như hai động từ denkenthink có nghĩa là suy nghĩ. Phải chăng các dân tộc ấy nghĩ ngợi nhiều mỗi khi họ tri ân những ai đã ban ân huệ cho họ?

Arigato là từ ngữ người Nhật dùng để tỏ lòng biết ơn với nghĩa đen là có khó khăn (viết bằng Kanji:有難, phát âm Hán Việt: “hữu nan”). Hiển nhiên “khó khăn” ở đây mô tả nỗi nhọc nhằn của người mình mang ơn khi làm ân huệ cho mình. Người Việt bầy tỏ lòng biết ơn với nhiều xúc cảm, như “Tôi xin đội ơn ông!” Thú vị thay, người Việt không những chỉ biết nhớ mà còn mang trong lòng hoặc đội trên đầu cái ơn ấy!

Cách thức đáp lại lời tri ân cũng có thể làm người nghe yên tâm. Nhiều người Tây phương cũng như người Việt đáp “Không có chi!” Và để trấn an người nhận ân huệ hơn thế nữa, người Tây phương có thể dùng những lời nói xã giao như “Niềm vui đó là của tôi!” Chúng ta cũng có một lời đáp lại sự “đội ơn” một cách khiêm cung là “Tôi không dám!”

NGÔN TỪ GIỮA KHÁCH VÀ CHỦ NGƯỜI TÀU

Trong mối tương quan giữa kháchchủ, người Tàu khá thận trọng. Tiếng quan thoại dùng từ ngữ kechi (客氣) (“khách khí” phát âm kiểu Hán Việt) để nói lên cách cư xử của người khách: lễ độ, lịch duyệt, khiêm cung, đầy cảm thông, và để tâm đến người khác. Để người khách được thoải mái hơn, người chủ dùng thành ngữ phủ định bukechi (不客氣) (“bất khách khí,” tương đương với câu “Xin đừng làm khách” của người Việt).


不客氣 (bất khách khí)

 Trong văn hóa Tàu, kechi (客氣) liên hệ mật thiết với lijiao (礼教) (lễ giáo). Vì vậy, do ảnh hưởng văn hóa Tàu, người Việt chúng ta ưa dùng những thành ngữ Hán Việt khiêm tốn như tệ xá (敝舍), tiện nội (賤内), thiển ý (浅意) khi chúng ta nói về chúng ta, và những thành ngữ Hán Việt trang trọng như quý quyến (貴眷), lệnh ái (令愛), tôn ý (尊意) khi chúng ta nói với khách của chúng ta.

Người Tây phương cũng muốn cho khách của họ cảm thấy thoải mái trong cuộc giao tiếp, nhưng ngôn từ của họ ít khách sáo hơn ngôn từ Đông phương. Nếu người Mỹ nói thẳng ra “Xin vui lòng cứ coi như ở nhà” (Please make yourself at home) thì người Tây ban nha còn nói rõ hơn thế nữa: “Nhà của tôi cũng là nhà của ông” (Mi casa es su casa).

KÍNH NGỮ TRONG TIẾNG NHẬT

Nhật Bản là nơi có nhiều lễ nghi cho nên người dân quốc gia này coi việc sử dụng kính ngữ (敬語) là rất quan trọng trong khi giao tiếp. Người Nhật dùng tôn kính ngữ (尊敬語) để nói về sự việc liên quan đến người đối tác được coi cao sang hơn mình, và khiêm nhượng ngữ (謙讓語) để tự hạ mình xuống thấp hơn người đối tác khi nói về sự việc liên quan đến chính mình. Thí dụ:  O- là một tiền tố (prefix) đánh dấu sự tôn kính, và Genki (元氣,Hán Việt: “nguyên khí”) nghĩa là sức khỏe. Khi hỏi về sức khỏe của người đối tác thì Genki trở thành O-genki, như trong câu hỏi thăm “Thưa ông mạnh không ạ?” bằng Nhật ngữ: O-genki desu ka? Nhưng trong câu đối đáp “Dạ, tôi mạnh” thì Genki không có O- đứng trước: Genki desu.

Hậu tố -sama (gắn thêm vào tên hoặc họ) diễn tả mức kính mến khi đối tác ở địa vị cao hơn mình nhiều hoặc có tài năng nổi bật. Trong cao điểm sự nghiệp điện ảnh của diễn viên Leonardo DiCaprio (vai chính trong Titanic sản xuất năm 1997), ông được người Nhật mệnh danh là Leo-sama.

Người Nhật cũng chuộng những người phục vụ trong lãnh vực giáo dục, y khoa và luật khoa, và những người có quyền lực trong xã hội. Để tỏ lòng mến mộ dành cho những vị này, người Nhật gắn thêm hậu tố -sensei (先生, Hán Việt: “tiên sinh”) vào danh tính của họ. Sẽ ấm lòng biết mấy cho người viết (một professor emeritus tại Mỹ) nếu được một người Nhật Bản nào đó nhận ra nghề nghiệp cũ và ngả mũ khi gọi mình là Pháp-sensei hoặc Đàm-sensei!

ĐÀM TRUNG PHÁP


          

1 nhận xét

  1. Mời xem : văn hóa hữu lễ và Tịnh khẩu pháp môn, xưng hô VN quả là đặc biệt.

    Trả lờiXóa

 

Tìm kiếm Blog này

Đang tải...

Góp ý

Tưởng Niệm
NHƯ PHONG LÊ VĂN TIẾN

Tưởng Niệm<br>NHƯ PHONG LÊ VĂN TIẾN
Và cũng để thấy một Như Phong mang rất nhiều căn cước: một nhà báo, một nhà văn, một nhà hoạt động cách mạng, một mưu sĩ mang dấp dáng “một phù thủy chính trị,” dù với căn cước nào thì vẫn có một mẫu số chung là lòng yêu nước bền bỉ của Như Phong, từ tuổi thanh xuân cho tới cuối đời. Anh là chất men và cũng là niềm cảm hứng cho nhiều thế hệ.

HỘI THẢO "TỰ LỰC VĂN ÐOÀN"

HỘI THẢO "TỰ LỰC VĂN ÐOÀN"
Nguồn gốcTự Lực Văn Đoàn là một tổ chức hoạt động để đổi mới văn học Việt Nam từ năm 1932 đến 1945...

ĐÀNH LÒNG SỐNG TRONG PHÒNG ĐỢI CỦA LỊCH SỬ

ĐÀNH LÒNG SỐNG TRONG PHÒNG ĐỢI CỦA LỊCH SỬ
Phỏng vấn nhà văn Cung Tích Biền - Lý Đợi, Đặng Thơ Thơ, Mặc Lâm thực hiện

Giới thiệu

DƯỚI RẶNG SAN HÔ BỊ CHÔN VÙI, TÔI NHÌN THẤY BIỂN

DƯỚI RẶNG SAN HÔ BỊ CHÔN VÙI, TÔI NHÌN THẤY BIỂN
Thơ Nguyễn Man Nhiên

GIỚI THIỆU

GIỚI THIỆU
Gửi Người yêu và Tin - ... Từ Huy đã viết cuốn tiểu thuyết Gửi Người Yêu Và Tin với một ngòi bút tỉnh táo và sắc bén của một nhà phân tích tâm lý và một nhà phê phán xã hội và, dưới ngòi bút ấy, nhân vật chính trong tác phẩm — một nhân vật hư cấu nhưng đích thực là điển hình của loại người đang làm mục ruỗng xã hội và đạo đức ở Việt Nam hiện nay — tự phơi bày bản chất qua nhiều chặng biến đổi khác nhau từ trang sách đầu tiên cho đến trang sách cuối cùng... (Hoàng Ngọc-Tuấn)