Tìm kiếm Blog này

Mặc Lý - Đôi điều về Luật Bảo Hiểm Xã Hội Việt Nam mới

Thứ Sáu, 5 tháng 2, 2016


Tháng 11, 2014, Quốc Hội Việt Nam ban hành luật Bảo Hiểm Xã Hội (BHXH) 58/2014/QH13 áp dụng từ 01/01/2016 để thay thế các luật trước đó về bảo hiểm xã hội. Nói chung, trong bất cứ quốc gia nào, một hệ thống an sinh xã hội tốt sẽ góp phần tạo ổn định cho quốc gia.

Trong bài này chúng tôi dùng chữ Chủ để chỉ người sử dụng lao động, NLD chỉ người lao động và phần lớn chú trọng đến quyền lợi hưu trí của BHXH.


I – Luật BHXH áp dụng trước 2016

Xin lược qua luật BHXH áp dụng từ 2015 trở về trước, về mức đóng góp, quyền lợi hưu trí, cơ quan quản lý và đầu tư.

Mức đóng góp dựa vào mức lương trong hợp đồng lao động
  • Bảo hiểm xã hội (hưu trí): chủ 18% NLD 8%, tất cả 26%
  • Bảo hiểm y tế: chủ 3% NLD 1.5%, tất cả 4.5%
  • Bảo hiểm thất nghiệp: chủ 1% NLD 1%, tất cả 2%
  • Kinh phí Công đoàn: chủ 2%, NLD không đóng góp 

Như vậy tổng mức đóng góp là 34.5%, trong đó NLD đóng góp 10.5% và chủ 24%. Lương để tính mức đóng góp không kể các phụ cấp như phụ cấp tăng ca, độc hại, trách nhiệm… Mức đóng góp 34.5% (26% riêng cho hưu trí) là mức đóng góp rất cao so với các nước lân cận ở Đông Nam Á, hầu hết dưới 10%. Ở Mỹ là 12.4% và Canada là 9.9% (mức đóng góp của cả chủ và NLD cho quyền lợi hưu trí). Mức lương để đóng BHXH cũng không bao gồm tiền thưởng như tiền thưởng cuối năm. Xin ghi chú là mức lương để đóng BHXH Việt Nam không có mức trần, trong khi mức trần ở Mỹ là USD $118,500 và Canada là CAN $53,600. Phần lương trên mức trần thì không phải đóng BHXH và cũng không được tính vào lương hưu trí.

Về quyền lợi hưu trí, nói chung lương hưu trí được tính toán bằng công thức:
Lương hưu = số năm đóng góp BHXH * tỷ lệ (từ 2% đến 3%) * lương trung bình 10 năm cuối
Tuổi bắt đầu được lãnh hưu: 60 tuổi với NLD nam và 55 tuổi với NLD nữ
Mức lương hưu tối đa: 75% mức lương trung bình
Thí dụ một NLD nam về hưu năm 2010 lúc 60 tuổi, đóng góp BHXH 20 năm  thì tỷ lệ để tính lương hưu
  • 15 năm đầu tiên: 3%, vị chi 45% = 15 * 3%
  • 5 năm kế tiếp: 2%, vị chi 10% = 5* 2%

Như vậy,khi về hưu, anh sẽ lãnh 55% mức lương trung bình, dựa trên lương trong 10 năm cuối cùng cho người lãnh lương hưu từ 2007, và dựa trên từ 5 đến 8 năm cuối cùng cho người về hưu trước đó. Nếu mức lương trung bình trong 10 năm cưối cùng là 5 triệu/tháng thì anh sẽ được lãnh lương hưu là 2,750,000/tháng.

Với NLD nữ, tỷ lệ là 3% cho mọi năm, thí dụ NLD nữ về hưu lúc 55 tuổi, đóng góp BHXH 20 năm thì sẽ lãnh lương hưu bằng 60% lương trung bình (45% + 5 * 3%)

Để được lãnh tối đa 75% lương trung bình, NLD nam phải đóng BHXH trong 30 năm và NLD nữ là 25 năm.

Về cơ quan quản lý, Bảo Hiểm Xã Hội Việt Nam là cơ quan chính phủ thuộc Văn Phòng Thủ Tướng. Tổng giám đốc mang hàm Thứ Trưởng, với các cơ quan liên hệ: Bộ Tài Chánh, Bộ Lao Động Thương Binh Xã Hôi và Ủy Ban Nhân Dân các cấp.

Về đầu tư tiền trong quỹ BHXH, khoảng 75% mua trái phiếu chính phủ và cho ngân sách mượn (không rõ tiền lời là bao nhiêu), 25% cho các ngân hàng và công ty tài chánh nhà nước vay.

II – Luật BHXH mới áp dụng kể từ 2016

Kể từ 01/01/2016 luật BHXH mới bắt đầu áp dụng. Riêng về quyền lợi hưu trí, có những thay đổi như sau:

1)  Lương để tính bảo hiểm xã hội sẽ bao gồm các phụ cấp, tuy vẫn không bao gồm tiền thưởng cuối năm. Điều này có nghĩa cả Chủ và NLD phải đóng góp nhiều hơn, tuy trong tương lai NLD lãnh lương hưu nhiều hơn. Đối với Chủ, đó là một thứ thuế phụ trội mà họ cố tránh và nếu tránh không được, phải bớt mướn người, nhất là khi Chủ là doanh nghiệp nhỏ.

2)   Trước kia một số NLD làm việc không thường xuyên, thí dụ dưới 3 tháng trong một năm có thể xin rút tiền BHXH hưu trí ra một lần khi nghỉ việc, coi như không tham gia BHXH nữa. Nay thì điều này không được phép, chỉ có một số trường đặc biệt như người ra nước ngoài định cư mới được cho phép.

3)  Tỷ lệ dùng để tính lương hưu mỗi năm sẽ giảm. Thí dụ với NLD nam, muốn được hưởng hưu trí 45% lương trung bình trước kia chỉ cần đóng trong 15 năm nay sẽ tăng dần từ 16 năm (từ năm 2018) đến 20 năm từ 2022 trở đi). Như vậy muốn được hưởng tối đa hưu trí 75% lương trung bình,  NLD nam phải đóng BHXH trong 35 năm và NLD nữ phải đóng BHXH trong 30 năm.

Vậytheo luật BHXH mới, NLD phải đóng BHXH trong thời gian lâu hơn đế được lãnh mức lương hưu trí như trong luật cũ.

III –Những bất cập trong hệ thống BHXH Việt Nam

Tiêu chuẩn đánh giá một hệ thống bảo hiểm quyền lợi hưu trí dựa vào mức đóng góp công bằng, quyền lợi hưu trí cao, lợi tức từ đầu tư cao và chi phí quản lý thấp, ngoài những yếu tố như thu chi nhanh, tiện lợi cho người tham gia.

Theo những tiêu chuẩn này, tôi không đánh giá cao hệ thống BHXH Việt Nam hiện nay.

Sự công bằng trong mức đóng góp và vấn đề dự phóng: BHXH về hưu trí là cơ cấu tài chánh ảnh hưởng tới nhiều thế hệ. Mức đóng góp phải tương đối công bằng để mọi thế hệ có mức đóng góp và quyền lợi gần như nhau. Nếu thế hệ già đang lãnh lương hưu cao, quá mức thu từ thế hệ trẻ đang lao động và đang đóng góp vào quỹ thì có thể “vỡ quỹ”, nghĩa là tiền thu vào từ thế hệ trẻ đang lao động không đủ để trả cho thế hệ già đang lãnh lương hưu. Do đó người tổ chức BHXH về  quyền lợi hưu trí phải cố gắng dự phóng càng chính xác càng tốt về mức đóng góp và mức lãnh lương hưu trí. Để dự phóng được chính xác, phải có dữ liệu đầy đủ về tuổi thọ (mortality rates) cho mọi độ tuổi, tỷ lệ thất nghiệp và phải có chuyên viên tính toán.

Hai điều này chúng tôi không lạc quan vì nạn giấy tờ ma, thống kê không chính xác xẩy ra trong mọi ngành. Về nhân sự thì cần nhiều chuyên viên về hưu trí (pension actuaries) tuy nhiên ở Việt Nam, ngành chuyên môn này còn non trẻ, nhân sự không nhiều. Khi dự phóng khá chính xác thì việc điều chỉnh mức đóng góp không đột ngột. Ngược lại,khi thiếu dữ liệu và nhân sự, sự dự phóng sẽ sai lạc, có thể gây vỡ quỹ. Chúng tôi chỉ nói việc điều chỉnh (tăng) mức đóng góp chứ không bàn đến việc điều chỉnh (giảm) lương hưu trí vì điều sau dễ dàng gây nhiều bất ổn xã hội. Về tăng mức đóng góp, thí dụ tăng tuổi hưu lên 2 tuổi từ 65 tuổi đến 67 tuổi để NLD đóng góp lâu hơn trước khi được lãnh lương hưu, Mỹ tăng dần dần trong 10 năm. Tương tự như vậy,khi tăng tuổi hưu lên 2 tuổi, Canada tăng dần dần trong 4 năm. Chỉ có Việt Nam, vì dự phóng sai lạc, khi tăng 5 tuổi, tăng chỉ trong 5 năm, nghĩa là khá đột ngột.

Về vấn đề đầu tư, tiền đóng góp BHXH là một số tiền rất lớn, lên đến 89000 tỉ (4.5 tỉ USD) trong năm 2012 do đó phải có kế hoạch đầu tư rõ ràng, sổ sách minh bạch. Lợi tức từ đầu tư nhiều thì  mức đóng góp có thể hạ xuống hoặc có chỗ cho việc điều chỉnh trong tương lai. Như trên đã nói, hiện giờ thì việc đầu tư quỹ BHXH rất thụ động (mua trái phiếu chính phủ, cho ngân sách vay, hoặc cho ngân hàng và tổ chức tài chánh nhà nước vay). Tiền lời từ đầu tư không theo kịp mức lương tăng và càng không theo kịp mức lạm phát. Ngay cả cho các ngân hàng nhà nước vay cũng đầy rủi ro, thí dụ năm 2014 hơn 1000 tỷ (50 triệu USD) thất thoát khi cho Công Ty Cho Thuê Tài Chính 2 vay.

Vấn đề chi phí và thất thu: hệ thống thu phát bảo hiểm thông qua hơn 4000 đại lý thay vì qua hệ thống trung ương và bưu điện. Chi phí quản lý tăng gấp 5 lần từ năm 2007 đến 2013. Chi phí cho việc quản lý BHXH trên 3% tiền thu, là mức chi phí cao so với các nước cùng điều kiện. Vấn đề thất thu cũng là một gánh nặng cho việc điều hành quỹ. Năm 2013, BHXH khởi kiện để truy thu 1200 tỉ tiền BHXH thất thu, nhưng chỉ chỉ thu lại được dưới 30%.

Một vấn đề rất quan trọng trong mọi quỹ hưu trí là việc điều chỉnh lương hưu trí theo mức lạm phát (inflation indexed pension). Vì lý do lạm phát (dựa vào tỷ số giá tiêu dùng Consumer Price Index CPI), cùng một số tiền thì sang năm tới không có sức mua như năm nay. Theo Work Bank, mức lạm phát của Việt Nam trong những năm gần đây: 18.7% trong 2011, 9.1% trong 2012, 6.6% trong 2013, 4.1% trong 2014 nghĩa là 1 triệu vào đầu năm 2011 chỉ còn sức mua bằng 696,000 vào cuối năm 2014.

Muốn sức mua không thay đổi thì phải điều chỉnh lương hưu trí theo CPI. Đây là lý do mọi quỹ  hưu trí đều nói rất rõ về điều chỉnh lương hưu trí. Quỹ BHXHVN thì không rõ ràng ở điểm này. Điều 57 LBHXH nêu mức lương hưu sẽ được điều chỉnh theo CPI và tăng trưởng kinh tế “phù hợp với ngân sách nhà nước và quỹ bảo hiểm xã hội”. Thế nếu ngân sách không đủ tiền thì nhà nước có quyền không điều chỉnh lương hưu? Điều 3 đã nêu Quỹ BHXH là quỹ tài chánh độc lập với ngân sách nhà nước, tại sao mức chi ra phải phù hợp với ngân sách nhà nước? Ai soạn bộ luật BHXHVN mà điều này mâu thuẫn với điều nọ? Sự mâu thuẫn phải chăng là cố ý để chính phủ có thể áp dụng đạo luật theo cách họ muốn, khi cần thiết?

Nói chung có rất nhiều bất cập trong hệ thống BHXH Việt Nam. Giải quyết càng chậm càng trở ngại cho thế hệ tương lai và gây bất ổn xã hội hơn nữa. Ngày nay người lao động hiểu rằng quyền lợi hưu trí của họ là do chính họ và Chủ đóng góp, không phải được ban phát từ chính quyền.


Mặc Lý

Không có nhận xét nào :

Đăng nhận xét

 

Góp ý

Tưởng Niệm
NHƯ PHONG LÊ VĂN TIẾN

Tưởng Niệm<br>NHƯ PHONG LÊ VĂN TIẾN
Và cũng để thấy một Như Phong mang rất nhiều căn cước: một nhà báo, một nhà văn, một nhà hoạt động cách mạng, một mưu sĩ mang dấp dáng “một phù thủy chính trị,” dù với căn cước nào thì vẫn có một mẫu số chung là lòng yêu nước bền bỉ của Như Phong, từ tuổi thanh xuân cho tới cuối đời. Anh là chất men và cũng là niềm cảm hứng cho nhiều thế hệ.

HỘI THẢO "TỰ LỰC VĂN ÐOÀN"

HỘI THẢO "TỰ LỰC VĂN ÐOÀN"
Nguồn gốcTự Lực Văn Đoàn là một tổ chức hoạt động để đổi mới văn học Việt Nam từ năm 1932 đến 1945...

ĐÀNH LÒNG SỐNG TRONG PHÒNG ĐỢI CỦA LỊCH SỬ

ĐÀNH LÒNG SỐNG TRONG PHÒNG ĐỢI CỦA LỊCH SỬ
Phỏng vấn nhà văn Cung Tích Biền - Lý Đợi, Đặng Thơ Thơ, Mặc Lâm thực hiện

Giới thiệu

DƯỚI RẶNG SAN HÔ BỊ CHÔN VÙI, TÔI NHÌN THẤY BIỂN

DƯỚI RẶNG SAN HÔ BỊ CHÔN VÙI, TÔI NHÌN THẤY BIỂN
Thơ Nguyễn Man Nhiên

GIỚI THIỆU

GIỚI THIỆU
Gửi Người yêu và Tin - ... Từ Huy đã viết cuốn tiểu thuyết Gửi Người Yêu Và Tin với một ngòi bút tỉnh táo và sắc bén của một nhà phân tích tâm lý và một nhà phê phán xã hội và, dưới ngòi bút ấy, nhân vật chính trong tác phẩm — một nhân vật hư cấu nhưng đích thực là điển hình của loại người đang làm mục ruỗng xã hội và đạo đức ở Việt Nam hiện nay — tự phơi bày bản chất qua nhiều chặng biến đổi khác nhau từ trang sách đầu tiên cho đến trang sách cuối cùng... (Hoàng Ngọc-Tuấn)